Qadimgi shahar «Topraq-Qal’a» (I–IV asr)

Tuproqqal’a Qoraqalpog‘istonning Ellikqal’a tumanida, Sultonuvays tog‘lari bilan o‘ralgan tekislikda joylashgan. Bu eramizning I–IV asrlariga oid xorazm me’morchiligining eng salmoqli yodgorliklaridan biri; uni arxeolog S. P. Tolstov 1938-yilda ochgan. Shahar yirik bo‘lgan va sulolaviy poytaxt bo‘lib xizmat qilgan, aholisi uch mingga yaqin.

Nomi «tuproqli» yoki «changli qal’a» deb tarjima qilinadi. Rejada bu 500 ga 350 metrli to‘g‘ri to‘rtburchak, balandligi yigirma metrgacha, qalinligi o‘n ikki metrgacha devorlar va ko‘plab to‘rtburchak minoralar bilan. Hammasi yirik xom g‘ishtdan qurilgan. Natijaga qaraganda, xorazmliklar oddiy loydan g‘oyat mustahkam konstruksiya olish imkonini beruvchi usullarni bilgan: mustahkamlovchi qatlamga cho‘ldan olingan mayda toshlar ketgan, ichkaridagi quruqlikni esa namni shimuvchi daryo qumi ta’minlagan.

Shimoli-g‘arbiy qismni hovlisi 180 ga 180 metr bo‘lgan ulkan hukmdor saroyi egallaydi; u uchta o‘ttiz metrli qorovul minorasi bilan mustahkamlangan. Ichkarida arxeologlar bir necha zalni topgan, ular orasida yigirma uchta yirik loy haykal turgan ziyoratgoh — «Shohlar zali» va hamon jumboq bo‘lib qolayotgan «Qora tanli jangchilar zali»: rekonstruksiyalarga ko‘ra, qadimgi xorazmliklar ko‘zi va sochi och rangda bo‘lgan, garchi terisi bug‘doyrang bo‘lsa-da.

Qal’adan shimolda Quyi saroy — katta bog‘i bo‘lgan shahar tashqarisidagi qarorgoh turgan.

V asrda bu yerda hunarmandchilik keskin tanazzulga uchraydi, shahar bo‘shaydi va ossuariy dafnlari bilan ulkan qabristonga aylanadi. Ikkita sabab keltiriladi: siyosiy — yangi sulola poytaxtni hozirgi Beruniy shahri turgan yerga ko‘chirgan — va tabiiy: Amudaryo navbatdagi marta o‘zanini o‘zgartirgan va sug‘orish kanallari suvsiz qolgan.

Qazishmalar rivojlangan madaniyatning yorqin manzarasini bergan: jun va ipak matolar, nozik keramika, tangalar, oltin va ishlangan shishadan taqinchoqlar, qahrabo, chig‘anoq va hatto marjondan buyumlar. Shahar ichida mashhur xorazm yoylarini yasagan ustaxonalar ishlagan.

Tuproqqal’a — rivojlangan shahar hayoti va mustahkam urug‘chilik an’analarining ziddiyatli qorishmasi bilan so‘nggi antik Xorazmning tipik yodgorligi va O‘zbekistondagi to‘liq qazilgan sanoqli xorazm yodgorliklaridan biri.