«Qoy-Qrilgan-Qal'a» (mil. avv. IV asr)

To‘rtko‘ldan shimoli-sharqda Qo‘yqirilganqal’a xarobalari yotadi — qadimgi Xorazmning dafn va astral kultlari yodgorligi, eramizdan avvalgi IV asrga oid. Bu O‘zbekiston hududidagi asosiy zardushtiylik yodgorliklaridan biri.

Topilmalar qal’a ibodatxona-maqbara bo‘lgan degan xulosaga olib kelgan: bu yerda astronomik kuzatuvlar olib borilgan va marosimlar o‘tkazilgan. O‘shanda Xorazm zardushtiylik bilan yashagan va hatto tanazzul davrida, ichkarida faqat hunarmandlar qolganda ham, joy muqaddas sanalgan va bu yerga marhumlar qoldiqlari solingan ossuariylar keltirilgan.

Nomi «halok bo‘lgan qo‘ylar qal’asi» deb tarjima qilinadi. Rejasi g‘ayrioddiy: asosida doira. Bu yerdagi to‘liq qazilgan sanoqli qadimiy inshootlardan biri.

Arxeolog S. P. Tolstov yodgorlik bilan birinchi uchrashuvini shunday tasvirlagan: xarobalar barxanlar dengiziga cho‘kkan, birdan cho‘qqidan qip-qizil sopol siniqlari sochilgan keng taqir maydoni ochilgan, ular uzra esa ilgari ko‘rilgan hech narsaga o‘xshamagan qal’a qiyofasi ko‘tarilgan. O‘n sakkiz qirrali arkning yarim vayron devorlarini yer bilan deyarli tekislangan, to‘qqizta minora qoldig‘i bo‘lgan tashqi devor muntazam halqa bo‘lib o‘rab turgan. Ulkan to‘rtburchak xom g‘ishtdan terilgan ark qirralari ba’zi joylarda besh-olti metrga ko‘tarilgan va tepasida o‘tkir burchak ostida tutashuvchi juft g‘ishtlar bilan bezatilgan tez-tez joylashgan tor shinaklar bilan teshilgan.

Dastlab bu diametri qirq besh metrcha bo‘lgan dumaloq ikki qavatli bino bo‘lgan, atrofida chuqur xandaq. Asosiy ibodatxona markaziy binodan o‘n besh metr naridagi, otish galereyasi bo‘lgan ikki devor bilan o‘ralgan.

Qazishmalar boy to‘plam bergan: alebastr va terrakota haykalchalari, sopol ko‘zalar va ossuariylar, tosh muhrlar, sopol flyagalar. Devoriy naqsh parchalari va Markaziy Osiyodagi eng qadimgi yozuv — avesto sivilizatsiyasi yodgorliklari alohida qimmatli.