Ayoz-Qal'a qadimiy shaharchasi (IV asr)

Ayozqal’a eramizdan avvalgi IV asrga oid va zardushtiylik davri yodgorligi bo‘lib qolmoqda. U Qoraqalpog‘istonning Ellikqal’a tumanida, Tuproqqal’adan yigirma kilometr shimoli-sharqda va Qirqqizqal’adan g‘arbda, Qizilqumning ko‘chma qumlari va Sulton Uvays tarmoqlari orasida turadi.

Joy shunday hisob bilan tanlanganki, bu hozir ham taassurot qoldiradi. Qal’a oltmish metrli tepalikning tekis cho‘qqisiga qurilgan; shimol, g‘arb va janubdagi tik yonbag‘irlar uni o‘z-o‘zidan himoya qiladi. Sharqdan plato yaqinlashadi, ammo uni bosib o‘tish ham vaqt talab qilgan, shuning uchun dushman oldindan payqalgan.

Devorlar qo‘sh, xom g‘ishtdan, to‘rt tomonga qaratilgan. Bizgacha yetib kelgan tashqi devor balandligi o‘n metr, qalinligi ikki yarim metrcha; ichkisi bir oz kichikroq. Ular har 11–13 metrda yarim doira minoralar bilan mustahkamlangan va har bir minorada ichki xona bor — ehtimol, jangchilar dam olishi yoki qorovul uchun.

Janub tomondagi kirish labirint bilan himoyalangan. Uning amaliy jihati ham bor: u shu yerda hukmron janubiy shamol axlat va changni yodgorlikdan olib chiqib ketadigan qilib qurilgan. Nom shundan — «shamoldagi qal’a».

Nomning boshqa izohini arxeolog S. P. Tolstov keltirgan. Xalq rivoyati qal’ani qirq dugonasi bilan Qirqqiz qal’asida yashagan malikaning qo‘lini so‘ragan qul-pahlavon Ayoz nomi bilan bog‘laydi. Ayoz — Markaziy Osiyo turkiy folklorining qadimgi obrazi; Quyi Sirdaryoda yozib olingan qozoq rivoyati uni Orol dengizi paydo bo‘lishini izohlovchi voqealar bilan bog‘laydi: suv shafqatsiz Fasilxon mamlakatini bosgan, o‘rnida dengiz paydo bo‘lgan, unga ikkala ulug‘ daryo quyila boshlagan, Ayozxonning xalqi esa Xorazmga ko‘chib, Urganch deb atalgan davlatga asos solgan.

Eramiz boshida bu yerda janubiy va g‘arbiy tomonlarda yangi minoralar qurila boshlagan, g‘isht tayyorlangan — va ish tashlab ketilgan. Aholi nega ketgani hanuz noma’lum; qazishmalarda odamlar bir kunga chiqib ketgandek, tik qilib ozoda taxlangan ko‘plab g‘isht topilgan.

Yuqori nuqtadan Ayozko‘l ko‘rinadi. Undagi suv shu qadar sho‘rki, hatto yozda ham ko‘l muz ostida qolgandek tuyuladi.