Qirqqizqal’a

Qirqqizqal’a yodgorligi 1938-yilda, Beruniydan yigirma yetti kilometr shimolda topilgan. U eramizning I–VI asrlariga oid. Olimlar bu qadimgi Xorazmning shimoli-sharqiy chegarasidagi istehkomlar zanjiriga kirgan mudofaa qal’asi ekaniga qo‘shiladi.

Eng qizig‘i — nomi: «qirq qizlar qal’asi». Qirq qiz — butun Markaziy Osiyoga tarqalgan syujet: xuddi shu nomdagi qal’alar Termiz yonida va Turkmanistondagi Marv yaqinida bor, o‘xshash joylar Ozarbayjon, shimoliy Afg‘oniston va shimoliy Eronda uchraydi. Hatto «qirg‘iz» — «qirq qiz» so‘zining etimologiyasida ham o‘sha qirq qiz ko‘rinadi.

Ular kim bo‘lgani haqida rivoyatlar turlicha aytadi. Ba’zi rivoyatlarga ko‘ra, aynan shu yerda Ustyurt bo‘ylab uzoq sarson-sargardonlikdan keyin amazonka jangchi ayollar boshpana topgan — qoraqalpoq eposida «Qirq qiz» dostoni bor. Qirq dugonasi bilan qal’ani begonalardan himoya qilgan malika Guloyim haqidagi rivoyat ham shu yerga tegishli. Boshqa rivoyatlar bu yerda tarki dunyo qilib yashagan qirq surgun ayol haqida hikoya qiladi. Mintaqadagi turkiy xalqlar mifologiyasida qirq qiz — ta’qibchilardan qutulish uchun toshga aylangan solihalar; boshqa afsonalarda chiltuxtaron ezgu homiy ruhlar sifatida e’zozlangan.

Qazishmalar qal’a turli rejadagi ikki qismga bo‘linganini va ular sharqiy devordagi darvoza bilan bog‘langanini ko‘rsatgan; qismlar yaqinlashgan joyda minoralar turgan. Somon qo‘shilgan xom g‘ishtdan qurilgan, faqat ravoqli konstruksiyalar pishiq g‘ishtdan. Bezak deyarli yo‘q: uning bari deraza va ravoq o‘yiqlari atrofidagi g‘isht terimi naqshiga borib taqaladi.

Bu yerda zardushtiy dafnlar ham topilgan, otashparastlar marosimining barcha qoidalari bo‘yicha bajarilgan: suyaklar xumlarda — ayol boshi shaklidagi sopol idishlarda.

Uzoq vaqt qal’a Buyuk ipak yo‘lidagi sezilarli nuqta ham bo‘lgan.