Qal'a "Qizil-Qal'a" (I–II asr)

Qizilqal’a Qoraqalpog‘istonda, Beruniy shahridan yigirma yetti kilometr narida, Tuproqqal’adan uncha uzoq bo‘lmagan joyda turadi. Uni ikki davrga oid deb sanashadi: I–II asrlar va XII asr — XIII asr boshi. Qal’a Chingizxon bosqinigacha qadimgi Xorazmning shimoli-sharqiy chegaralarini qo‘riqlagan va u Tuproqqal’a uchun qo‘shimcha istehkom bo‘lib xizmat qilgan degan taxmin bor.

U tekislikda joylashgan va rejada deyarli to‘rtburchak — 65 ga 63 metr. Devorlar qo‘sh, ikki yarusli, nayzasimon shinaklar bilan teshilgan, burchaklarda qorovul minoralari. Harbiy vazifasidan tashqari qal’a qishloq xo‘jaligi markazi va Sultonuvays orqali o‘tgan karvon yo‘llari tuguni bo‘lgan.

Kirish ayyorona qilingan: yo‘lak tik devorlar orasida daryo o‘zani kabi buriladi — ichkariga kirgan hujumchi bir vaqtning o‘zida har tomondan kamonchilarga nishon bo‘lgan. Qal’ani hujum bilan olish deyarli imkonsiz bo‘lgan, qamal esa kam natija bergan: ichkarida katta oziq-ovqat zaxirasi saqlangan, suv esa yer osti korizlari orqali keltirilgan.

Ichkarida yagona ko‘cha bo‘ylab kichik xonali turar-joy mahallalari ketgan, uning bir uchida olov ibodatxonasi, ikkinchisida darvoza turgan. Devordan ufqqacha faqat qumlar ko‘rinadi — va aynan shu manzara qal’a nega aynan shu yerda qurilganini tushuntiradi.