«Katta Guldursun» qal'asi (II–I asr)

Katta Guldursun — qadimgi Xorazmning eng yirik chegara qal’alaridan biri. U Qoraqalpog‘istondagi To‘rtko‘ldan yigirma olti kilometr narida turadi va eramizdan avvalgi II–I asrlardan eramizning XIII asrigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.

Qal’a to‘rtburchak, umumiy maydoni o‘ttiz besh gektar. Dastlab u antik davrda qurilgan, ammo V asr atrofida vayron qilingan. Ancha keyin, o‘rta asrlarda, o‘sha joyda yangisi barpo etilgan — qo‘sh devor va shinakli minoralar bilan. Arxeologlar bu yerda ikkala davrga oid tangalar, keramika, bronza buyumlari va taqinchoqlar topgan.

Qal’a bilan qamal haqidagi mashhur rivoyat bog‘liq. Shahar bardosh bergan, aholi berkinib olib, qamalchilar ketishini kutgan — ular esa himoyachilar holdan toyishini kutgan. Podshohning Guldursun ismli qizi devordan voqealarni kuzatib, dushman sarkardasiga oshiq bo‘lib qolgan. Uning ketmoqchi ekanini ko‘rib, chopar orqali shaharda oziq-ovqat qolmagani va yana bir kun o‘tsa taslim bo‘lishini yetkazgan. Bunda haqiqat bormi-yo‘qmi noma’lum, ammo nom qal’aga yopishib qolgan.

Bugun undan vaqt o‘tib toshga aylangan ulkan devorlar qolgan — ko‘lamining o‘zi bu qal’a xorazm chegarasi uchun nima bo‘lganini ko‘rsatadi.