"Tosh-Hovli" saroyi (XIX asr)

Tosh Hovli Ichan Qal’aning sharqiy qismida turadi va 1830–1838-yillarda Olloqulixon buyrug‘i bilan qurilgan. O‘shanda Xorazm qo‘shnilar bilan muvaffaqiyatli savdo qilgan, xazina to‘la bo‘lgan va xon bezakka pul ayamagan — saroy xorazm ko‘lamining namunasi bo‘lib chiqqan.

Sakkiz yil qurishgan va bu xonni g‘azablantirgan: u ikki yilga hisoblagan edi. Buning uchun ustalarning boshi tom ma’noda ketgan. Harom va xon xonalaridan boshlashgan, keyin sharq tomondan delegatsiya va mehmonlarni qabul qilish uchun mehmonxona, g‘arb tomondan esa sud xonasi — arzonxona qurilgan.

Barcha qismlar yoritilmagan yo‘laklar labirinti bilan bog‘langan. Xon xonalari va harom rasmiy yarmidan yaxlit yo‘lak bilan ajratilgan. Eng keng va boy bezatilgan xona — xonning o‘z xonasi; yana to‘rtta xona xotinlari uchun mo‘ljallangan, Qur’onga ko‘ra ular to‘rttadan ortiq bo‘lmaydi. Hovli perimetri bo‘ylab cho‘rilar va qarindosh ayollar uchun ikki qavatli qurilma ketadi, haromning har bir xonasida qo‘shnilar bilan bog‘lanmagan alohida kirish bor.

Bezak e’tiborni ushlab turadi: devorlar oq-ko‘k majolikada, shiftlar jigarrang-qizil bo‘yalgan, derazalarda naqshin mis panjaralar. Hech bir naqsh ikki marta takrorlanmaydi — bu qoida butun saroy bo‘ylab saqlangan.

Mehmon qismi — o‘rtasida dumaloq supasi bo‘lgan to‘rtburchak hovli: unga xon mehmonlari uchun o‘tov tikilgan. Qolgan makonni xonalar va ayvonlar egallagan, hammasi o‘sha oq-ko‘k majolikada.

Xon ishtirokida sud majlislari o‘tgan g‘arbiy qism mehmonxonaning qabul qismidan ikki barobar katta. Arzonxona bezagiga, butun saroyniki kabi, xalq orasida Daho deb atalgan usta Abdulla rahbarlik qilgan.