Qal'a "Ko'na Ark" (XVII–XIX asrlar)

Xiva yaqinda ikki yarim ming yilligini nishonladi va 1990-yilda YUNESKO ro‘yxatiga alohida yodgorlik emas, balki Dishon Qal’a chekkasi bilan birga butun Ichan Qal’a kiritilgan. Ichki shaharning yuragi Ko‘hna Ark qal’asi bo‘lgan va shunday bo‘lib qolmoqda.

Ko‘hna Ark — «eski qal’a» — har bir yirik shaharda bo‘lishi lozim bo‘lgan hukmdor qal’asi. Bu yerda xon, uning oilasi, qo‘shini va amaldorlari uchun hamma narsa bo‘lgan: XVIII asr oxiridan bu qo‘riqlanadigan «shahar ichidagi shahar» bo‘lib, o‘n metrgacha balandlikdagi va besh-olti metr qalinlikdagi qo‘sh tishli loy devorlar — o‘ziniki va Ichan Qal’aniki ortida yashiringan.

Qurilish 1686–1688-yillarda boshlangan: qal’aga Xiva xonligidagi Shayboniylarning oxiridan bittasi, Anushaxonning o‘g‘li Xudoydodxon asos solgan. Ishlar XIX asrning ikkinchi yarmigacha davom etgan; XVIII asrdagi eron bosqinidan keyin ko‘p narsa qayta qurilgan. Xon qarorgohidan kam narsa omon qolgan: qorovulxonasi bilan sharqiy darvoza, kurinishxona — qabulxona, Oq Shayx Bobo burji, qishki va yozgi masjidlar hamda harom.

Qal’a oldida mashq va paradlar o‘tkaziladigan, ayni paytda ommaviy qatllar ham bajariladigan maydon. Sharqiy devorga zindon — qamoqxona tutashgan; bugun u yerda interyer va mahbuslar qanday saqlangani ko‘rsatilgan haykal guruhlari tiklangan. Darvozaning chap tomonida otxona, ustaxona, ombor va qorovulxona bo‘lib xizmat qilgan xonalar ketadi. Uzun tor yo‘lak ichkariga olib kiradi va hovlichalarni bog‘laydi. Kiraverishdagi birinchisi qabulni kutayotgan elchilar uchun; ikkinchisida qurollar saqlangan; uchinchisida xon kengashi yig‘ilgan; undan keyin eng katta hovli — kurinishxona, rasmiy qabullar joyi va saqlanmagan saroyning bir qismi.

1680-yillardagi birinchi kurinishxona binosini eronliklar buzgan, hozirgisini Eltuzarxon 1804–1806-yillarda qurdirgan. Bu yerda ochiq hovli, ayvon, taxt zali va g‘arb tomonda xazina, arxiv hamda noyob qo‘lyozmalar kutubxonasi joylashgan yon xonalar bor. Ayvon ikkita o‘yma ustunga tayanadi, ularning tosh poydevoriga shoir va tarixchi Ogahiy she’rlari o‘yilgan. Taxt zalida bezakli yarim gumbaz ostida kumush plastinkalar bilan qoplangan, ularga naqsh va Qur’on satrlari o‘yilgan yog‘och taxt turgan; hozir u Moskvadagi Qurolxonada. Ko‘chmanchi qabilalar elchilarini hurmat yuzasidan hovli o‘rtasidagi dumaloq supaga o‘rnatilgan o‘tovda qabul qilishgan.

Kiraverishning qarama-qarshi burchagidagi eshik haromga — u XIX asrning ikkinchi yarmida Muhammad Rahimxon davrida paydo bo‘lgan — va g‘ayrioddiy loy burji bo‘lgan Oq Shayx Bobo tepaligiga olib boradi: yuqori maydonchadan eski Xivaga eng yaxshi manzara ochiladi.

O‘sha davrda qal’ada zarbxona ham tashkil etilgan: soliq islohoti, bojxona tuzilishi va oltin tanga zarb qilinishi boshlangach, u zarur bo‘lib qolgan. Hozir u yerda Xiva xonligining turli asrlardagi pullari ko‘rsatiladi — zarb tangalar, ipak va qog‘oz pullar, ordenlar, medallar, bosma klishelar, manekenlar esa zarbxona ishini tiklaydi.

Harom bilan deyarli bir vaqtda ikkita masjid qurilgan. Qishkisi alohida ajralib turmaydi, yozgisi esa ajoyib: ikki qator yog‘och ustunli katta ayvon, mehrob, minbar, yon tomonlarda minoralar — va bularning bari o‘simlik naqshli ko‘k, oq va yashilroq ranglardagi majolikada. Eshik, ustun va balkonlardagi yog‘och o‘ymakorligi qimmatbaho qutining ichida turgandek his qildiradi.