Shergazi-xona madrasasi (XVIII asr)

Sherg‘ozixon madrasasi Xivadagi eng qadimgilaridan biri. U Ichan Qal’a markazida, Pahlavon Mahmud maqbarasiga kiraverishning qoq oldida turadi. Bu yerda tuproq vaqt o‘tib cho‘kkan va madrasaga kirish ko‘cha sathidan ikki metr pastga tushgan.

Qurilish 1718-yilda Sherg‘ozixon buyrug‘i bilan boshlangan, ishni esa uning Xurosonga muvaffaqiyatli yurishida asir olingan kishilar bajargan. Bu g‘alaba uchun xon bir yo‘la bir necha shonli unvon olgan — «Allohning sheri» va «Olam quyoshi», — madrasa esa uning xizmatlarini toj kabi yakunlashi kerak edi.

Asirlarga u bino qurib bitkazilishi bilan ozodlik va’da qilgan, ammo o‘zi topshirishni har tomonlama cho‘zgan. 1720-yilda xon navbatdagi marta tugallanmagan madrasani ko‘rgani kelganda, g‘azablangan qullar uni o‘ldirgan. Sherg‘ozixonning maqbarasi ham shu yerda — bosh peshtoqning g‘arb tomoniga qurilgan.

Xalq orasida madrasani «Maskani fazilon», ya’ni bilim maskani deb atashadi: bu yerda ko‘plab mashhur shoir va olimlar o‘qigan, faqat xivaliklar emas.

Bino bir qavatli, faqat kirish peshtoqi ikki qavatli. Ichkarida to‘rt ayvonga bo‘lingan hovlicha; jami ellik beshta hujra va ma’ruzalar uchun zal bor.

Hujjatlarga ko‘ra madrasa bir necha bor ta’mirlangan, ammo XX asr boshiga kelib ayanchli holatda bo‘lgan. Uni jiddiy tiklash sovet davrida boshlangan: ta’mirchilar avvalgi hashamning hech bo‘lmasa bir qismini qaytargan.