«Ichan-Qal'a» tarixiy-me'moriy muzey-qo'riqxonasi

Markaziy Osiyodagi to‘liq saqlanib qolgan yagona o‘rta asr qal’a shahri («ochiq osmon ostidagi muzey»), 4 darvozali qudratli loy devorlar bilan o‘ralgan: Ota-Darvoza (g‘arbiy), Palvan-Darvoza (sharqiy), Tosh-Darvoza (janubiy) va Bog‘cha-Darvoza (shimoliy).

Ichan-Qal’a — «ichki mudofaa doirasi» — Xiva ichidagi, vaqt deyarli tegmagan butun bir o‘rta asr shahri. Bu O‘rta Osiyodagi to‘liq YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan birinchi obyekt bo‘lib, unga qarab o‘rta asr Sharq shaharlari umuman qanday ko‘rinishda bo‘lganini tushunish mumkin. Ichkarida to‘rt yuzdan ortiq an’anaviy turar-joy binolari va oltmishga yaqin me’moriy yodgorlik bor; Ichan-Qal’a tarixiy-me’moriy qo‘riqxona maqomini 1969-yilda olgan.

Qurilishning boshlanishi 1598-yil deb qabul qilingan: Amudaryo navbatdagi marta o‘zanini o‘zgartirgan va Xorazm vohasining poytaxti Gurganj — Urganchdan Xivaga ko‘chirilgan. Shahar shundan beri bir necha bor vayron qilinib, qaytadan qurilgan.

Atrofdagi devor salmoqli: balandligi sakkizdan o‘n metrgacha, eni beshdan olti metrgacha, tashqi perimetri bo‘ylab uzunligi 2250 metr. U quyoshda quritilgan loy g‘ishtdan terilgan. Har o‘ttiz metrda mudofaa minoralari ko‘tariladi, tepasidan otish teshiklari bo‘lgan tishlar o‘tadi. Butun shaharni suvli xandaq o‘rab olgan — uning relyefi hanuz janubiy tomondan ko‘rinib turadi. Ichkariga minoralar bilan mustahkamlangan to‘rtta darvoza olib kirgan, darvozalar ustidan kuzatuv galereyalari o‘tgan.

Maydoni taxminan bir kvadrat kilometr, shuning uchun piyoda aylanib chiqish mumkin. Asosiy ko‘cha g‘arbiy darvozadan sharqiy darvozagacha cho‘zilgan va unda deyarli barcha muhim narsalar joylashgan. G‘arbiy darvozaga yaqinroq — Ko‘hna Ark qal’asi, uni qurish 1686-yilda boshlangan. G‘arbiy darvozaning chap tomonida Xivaning eng katta madrasasi — Muhammad Aminxon madrasasi (1845–1855). Bir oz narida o‘sha yillarning kalta minorasi Kalta Minor: rejalashtirilgan sakson metr o‘rniga 29 metr. Markazga yaqinroq Muhammad Rahimxon madrasasi (1876) ko‘tariladi. Sharqiy darvoza yonida Tosh-Hovli saroyi (1830–1838) va shahar kutubxonasi joylashgan Allaqulixon madrasasi (1834–1835) turibdi. Markazdan janubda Said Alovuddin maqbarasi, XIV asrning ikkinchi yarmida boshlangan, uning yonida Islom-Xo‘ja ansambli (1908–1910), Sherg‘azixon madrasasi (1718–1726) va Pahlavon Mahmud maqbarasi.

Bularning deyarli barchasi ko‘k, moviy va oq ranglardagi mayolika bilan bezatilgan — quyosh botganda u ayniqsa go‘zal ko‘rinadi.