Xeyvak qudug‘i

Xiva — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi shaharlardan biri, eramizdan avvalgi V asrda asos solingan va uning kelib chiqishi haqida turlicha aytishadi.

Bir rivoyatga ko‘ra, shaharga Bibliyadagi Nuhning o‘g‘li Som asos solgan. To‘fondan keyin Som cho‘lda yurib, dam olish uchun yotgan va tushida yorqin yonayotgan uch yuzta mash’alni ko‘rgan. Tushni belgi deb qabul qilib, u shaharni kema shaklida — mash’allar qanday turgan bo‘lsa, aynan shunday qurgan, so‘ng Xeyvak qudug‘ini qazigan. Shahar nomi shundan kelib chiqqan.

Boshqa izohga ko‘ra, gap savdogarlarda. Asrlar davomida Buyuk ipak yo‘li Markaziy Osiyodan o‘tgan va karvonlar bu yerda dam olish uchun to‘xtagan. Buloqning tiniq suvidan tatib ko‘rib, savdogarlar «Hey vah!» — «Oh, qanday go‘zal!» deb xitob qilishgan. Quduqni shunday atashgan, keyinroq esa cho‘l o‘rtasida uning atrofida o‘sgan qishloqni ham.

Xeyvak qudug‘i hozir ham saqlangan — Ichan Qal’aning shimoli-g‘arbiy devori yonidagi kichik, shinam hovlichada. Ta’mir paytida bu yerda gumbazli qurilma qoldiqlari va dastlabki qadimiy terim izlari topilgan.