Pahlavon Mahmud yodgorlik majmuasi (XIII–XIV asrlar)

Deyarli har bir xalq eposida polvonlar bor; Markaziy Osiyoda ularni pahlavon deyishadi. Pahlavon Mahmud xorazmliklarning eng mashhuri.

Kasbi bo‘yicha u mo‘ynado‘z bo‘lgan, teri ishlagan va shu bilan kun ko‘rgan. Da’vati bo‘yicha esa polvon, shoir va faylasuf. Shuhrat unga hayotligidayoq va Xivadan ancha uzoqqa yetib kelgan. Rivoyatga ko‘ra, polvon sifatida u birorta ham kurashda yutqazmagan; yagona bo‘shatgan kurashini ataylab boy bergan — Mahmud raqibiga mag‘lubiyat o‘lim keltirishini bilib qolgan. Eronlik professional polvonlar hozir ham kurashdan oldin Pahlavon Mahmudga bag‘ishlangan duo o‘qishadi.

U rivoyatga ko‘ra 1322 yoki 1325-yilda vafot etgan va o‘z ustaxonasi hovlisiga dafn etilgan. Xivaliklar uni shahar homiysi deb bila boshlagan, 1701-yilda esa qabri ustiga maqbara qurilgan. Joy tez orada muqaddas bo‘lib qolgan, atrofida butun bir majmua o‘sgan, qabrtosh va maqbaraning o‘zi esa xon qabrlaridagi kabi an’anaviy oq-ko‘k majolika bilan bezatilgan. XIX asrning birinchi yarmida maqbaraga sharqiy galereya qo‘shilgan.

Keyin bu yerga xonlarni ham dafn eta boshlashgan: Muhammad Rahimxon I, Abdulg‘ozixon, Elbars II va ularning oila a’zolarini. Shunday qilib polvon qabri Xiva xonlari maqbarasiga aylangan.

XIX asr oxirida majmuada masjid, madrasa va to‘rtta qorixona — xayriya muassasasi qurilgan. Ziyoratchilarga hujralar va oshxona ajratilgan. Qorixona ko‘zi ojizlarga boshpana bo‘lgan, Xorazmda esa doimiy qumli shamollar tufayli ular ko‘p bo‘lgan.

XX asr boshida maqbara oldida ikki qavatli bino qurilgan; uning xonalaridan biri Isfandiyorxonning boy bezatilgan maqbarasiga berilgan.