Kalta Minor

1845-yilda Muhammad Aminxon buyrug‘i bilan boshlangan madrasa va minora musulmon dunyosining eng ulkan majmuasiga aylanishi va asrlar davomida mustaqilligini saqlab kelgan Xiva xonligining kuchini ko‘rsatishi kerak edi. Madrasa qurilgan — u haqiqatan ham Markaziy Osiyodagi eng yiriklaridan biri — ammo uning shuhratini yonidagi tugallanmagan minora bosib ketgan.

Kalta Minor «kalta minora» degani. Muhammad Aminxon saksiz metrni istagan: Buxorodagi Kalondan (46 metr) va Dehlidagi Qutb Minordan (78) baland. 1855-yilda u Xurosonga yurish paytida Saraxs yaqinida turkmanlar bilan jangda halok bo‘lgan. Vafotidan keyin hokimiyat qo‘ldan qo‘lga o‘tgan, xazinani turkman qabilalari bilan urushlar yegan va qurilishni tugatish keyinga qoldirilgan — ma’lum bo‘lishicha, butunlay.

Minora atrofida rivoyatlar to‘plangan. Biriga ko‘ra, me’morni g‘azablangan xon buyrug‘i bilan o‘z minorasidan tashlab yuborishgan: xon usta buxoro hukmdorining undan ham baland minora qurish taklifini qabul qilganini bilib qolgan. Shundan keyin davom ettirishga hech kim jur’at etmagan.

Raqamlar niyat ko‘lamini ko‘rsatadi: poydevor yerga o‘n besh metr kiradi, asos diametri 14,2 metr, tanasi esa mustahkamlik uchun tepaga qarab torayishi kerak edi. Haqiqiy balandligi — 26 metr.

Minoraning mashhurligi faqat shakli emas, bezagi bilan ham izohlanadi: butun yuzasi ko‘k va oq sirlangan koshin bilan qoplangan. Naqsh markazda bir xil kenglikdagi uchta gorizontal chiziq va tepada arab yozuvi chizig‘i bo‘lib ketadi. Bu qoplamani Xivaning eng yaxshi ustalari minora tugallanmay qolishi ayon bo‘lganidan keyin bajargan — aynan uni tugallangandek ko‘rsatish uchun. Hisob to‘g‘ri chiqqan: ranglar XIX asr o‘rtalaridan beri saqlanib turibdi va Markaziy Osiyoda o‘xshashi bo‘lmagan minora tashlab ketilgan qurilishdan ko‘ra mustaqil san’at asari bo‘lib ko‘rinadi.

Muhammad Aminxon madrasasida hozir mehmonxona, valyuta almashinuv shoxobchasi, aviachipta kassasi, sayyohlik agentligi va kafe joylashgan. Minora o‘z vazifasi bo‘yicha hech qachon ishlatilmagan — va xiva ko‘lamini ham, uning qanday tugaganini ham eslatib turibdi.