Juma masjidi (X–XVIII asrlar)

Juma masjid Ichan Qal’aning qoq markazida turadi va Xiva masjidlari orasida alohida o‘rin egallaydi — avvalo masjid uchun umuman xos bo‘lmagan me’morchiligi bilan. Bu yerda na kirish ravoqlari, na peshtoqlar, na odatdagi gumbazli yopmalar bor: salobatli devor va uchta kirishi bo‘lgan bir qavatli bino, xolos.

Izohi oddiy. XVIII asr oxirida xon amaldori Abdurahmon Mehtar xayriyasiga bu masjidni qura boshlashganda, uning o‘rnida boshqasi turgan edi. Ustalarga aynan o‘shani, X asrda qanday bo‘lsa shundayligicha takrorlash buyurilgan.

Markaziy kirish Ko‘hna Ark qal’asidan boshlanadigan Xivaning yagona to‘g‘ri ko‘chasiga chiqadi. Eshikning o‘zi yog‘och, naqshli o‘ymakorlik bilan qoplangan va unga yetti asrdan oshgan.

Eng g‘ayrioddiysi — namoz zali. Tom ikki yuzdan ortiq ustunga tayanadi; ularning balandligi turlicha, to‘rt-besh metr. Aslida bu xiva yog‘och o‘ymakorligi muzeyi: bir necha ustun X asrga, yigirmatachasi naqsh uslubiga qaraganda XI–XIV asrlarga oid, XVI asr ustunlari esa eski ustalarga ochiq taqlid bilan yassi relefda bajarilgan.

Har birining o‘z tarixi bor: bittasi merosdan qolgan, boshqasi qadimgi binolardan ko‘chirilgan, bir nechtasi harbiy o‘lja sifatida kelgan. Shunga qaramay ular bir-biriga hayratlanarli darajada uyg‘un turadi va har birining poydevori ichidan o‘simlik o‘sib chiqayotgan ko‘za shaklida qilingan.

Janubiy devor o‘rtasida bir-birining ichiga joylashgan nishsimon ravoqlar bor. Yorug‘lik shiftdagi uchta teshikdan tushadi va yarim qorong‘ida bu tashrifni oqlaydigan taassurot beradi.

Masjid u bilan bir vaqtda qurilgan minora bilan birga Ichan Qal’aning markazi va shahar bilan tanishishni boshlash uchun qulay nuqta.