Islom Xo‘ja majmuasi

Islom Xo‘ja majmuasi Ichan Qal’aning bosh boyliklaridan biri va uning tashrif qog‘ozi, garchi mahalliy o‘lchovda u juda yaqinda — 1908–1910-yillarda qurilgan va shakllari XI–XII asr inshootlariga borib taqaladi.

Uning shuhrati qarama-qarshilikda: me’mor niyatiga ko‘ra Xivaning eng baland minorasi eng kichik madrasa yoniga qo‘yilgan. Minora shundan yanada salobatli ko‘rinadi va uzoqdan ko‘zga tashlanadi — o‘tgan asr boshida bu yo‘lovchilarga shaharga yo‘l topishga yordam bergan, bugun ham xuddi shunday ishlaydi.

Minora XIV asrning eski qonunlari bo‘yicha qurilgan: keng asos, tepaga qarab sezilarli torayadi. Uni Muhammad Rahimxon II davrida Xiva xonligining bosh vaziri Islom Xo‘ja buyurtma qilgan va o‘z mablag‘iga qurdirgan. Uning o‘g‘li Isfandiyorxon davrida minora Buxorodagi Kalonni bosib o‘tishi kerak edi — va bosib o‘tdi. Balandligi 56,6 metr, Buxoroning qirq oltisiga qarshi, asos diametri 9,5 metr, ammo minora nozik va yengil ko‘rinadi. Unda Xivaning eng yaxshi ustalari ishlagan: Xudoybergan Xo‘ja, Bolta Vaizov, Ishmuhammad Xudoyberdiyev. Yengillikni qoplama beradi — tana atrofida gorizontal chiziqlar bo‘lib ketgan ko‘k, oq va feruza majolikaning yorqin qo‘shimchalari; quyoshli kunda ular xiva osmoni bilan rang bo‘yicha bahslashadi.

Qirq besh metrda kuzatuv maydonchasi bor, undan oltmishga yaqin yodgorligi bilan butun shahar ko‘rinadi — Xivadagi eng yaxshi manzara. Minora tepasini ganch panjaralar, karniz va ostida so‘fi xonasi joylashgan kichik gumbaz bezaydi.

Kichik nomutanosib madrasaga kirish minoraning qoq tagida. Ichkarida katta gumbazli zal, hovlicha atrofida bir qavatda qirq ikkita hujra va janubi-sharqiy qismda masjid bor. Masjid salobatli past gumbaz bilan yopilgan, mehrob majolika va ganch naqshlari bilan bezatilgan. Madrasaga kirish ham majolikada, rangi va uslubi minoranikidek; kirish ustidan ikkinchi qavat qurilgan.

Islom Xo‘janing o‘zi ilg‘or qarashlarda bo‘lgan, Peterburgga borgan va Rossiya imperiyasi bilan mustahkam munosabatlarga intilgan. Uning davrida Xivada birinchi dunyoviy maktab, paxta tozalash zavodi, kasalxona, dorixona, pochta va telegraf paydo bo‘lgan. Buni hamma ham ma’qullamagan: xonni vazirni ag‘darishga undashgan, uning siyosati hukmdorga qarshi aylanadi, deb. Bir kuni kechqurun shahar tashqarisidagi qarorgohiga qaytayotganda Islom Xo‘ja pichoq bilan bir necha marta urib o‘ldirilgan. Ehtimol, xon suiqasddan xabardor bo‘lgan va aralashmagan.

Vazirning nomi xotirada islohotlaridan ko‘ra ko‘proq shu majmua tufayli qolgan.