Dishon Qal’a

Xiva — bir shaharda ikki shahar: ichki Ichan Qal’a va tashqi Dishon Qal’a, har birining o‘z mudofaa halqasi bor.

Dishon Qal’a sezilarli darajada yomonroq saqlangan. Uning devoridan, aslida, faqat darvozalar qolgan — Ko‘sh Darvoza, Gandimyon Darvoza va Xazorasp Darvoza.

Devor XIX asr o‘rtalarida Olloqulixon tashabbusi bilan turkman qabilalari bosqinidan himoyalanish uchun qurilgan. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, xon farmon chiqargan: har bir fuqaro qurilishda yiliga aynan o‘n ikki kun ishlashi shart — albatta, haqsiz. Fuqarolar ikki yuz mingdan ortiq bo‘lgan, shuning uchun devor uch yilcha vaqtda ko‘tarilgan. Uzunligi olti ming metrcha, balandligi sakkiz metrgacha, qalinligi olti metrgacha.

U somondan — quyoshda quritilgan loy g‘ishtdan terilgan. Devordan qat’iy o‘lchangan oraliqlarda mudofaa minoralari o‘sib chiqqan, tepasida tor shinakli tishlar ketgan. Qo‘shimcha ravishda perimetr bo‘ylab suvli xandaq qazilgan. Kechqurun barcha darvozalar yopilgan.

Darvozalar ham mudofaaning bir qismi bo‘lgan: har birida ravoqli o‘tish yo‘lining ikki yonida ikkitadan zarba minorasi, tepasida kuzatuv galereyalari. Darvozalar nomi ko‘p va deyarli har biri qo‘shni qishloq yoki mahalla bilan izohlanadi. Shimoli-sharqdagi Xazorasp Darvozadan Xazorasp, Xonqa va Yangiariqqa yo‘l ketgan. Sharqiy Pishkaniq, ya’ni Qumyaska, qishloq va mahalla nomidan olingan. G‘arbiy Angariq Olloqulixonning yozgi qarorgohi Bog‘i shamolga olib borgan. Janubiy Shixlar mahalla nomi bilan atalgan va undan tushgan barcha daromad Pahlavon Mahmud maqbarasiga o‘tkazilgan. Janubi-g‘arbiy To‘zabog‘ Muhammad Rahimxonning ikkinchi yozgi qarorgohiga chiqargan. G‘arbiy Shohimardon qabriston nomidan, shimoli-g‘arbiy Dashyak qishloq nomidan olingan. Shimoliy Ko‘sh Darvoza qo‘shaloq bo‘lgani uchun shunday ataladi; uning ikkinchi nomi — Urganch darvozasi. Yana ikkita shimoliy darvoza — Gadoylar va Gandimyon — ham qo‘shni mahalla va qishloq nomini olgan.