Oq masjid (XVII asr)

Mahalla va guzarlarda — Xivaning kichik turar-joy hududlarida — an’anaviy ravishda o‘z mahalla masjidlari qurilgan. Oq masjid — o‘zbekcha «oq masjid» — shunday qurilishning klassik namunasi. U Ichan Qal’aning sharqiy darvozasi yonidagi majmuada, Anushaxon hammomi yonida turadi; poydevori 1657-yilda qo‘yilgan.

Qurilish esa XIX asr o‘rtalarigacha kechiktirilgan — bu haqda naqshli va epigrafik o‘ymakorlik bilan qoplangan eshiklardagi bitiklar aytadi. O‘sha yerda ustalarning nomlari ham keltirilgan: Adin Qalandar o‘g‘li Nur Muhammad va Sayid Muhammad o‘g‘li Qalandar.

Ichkarida uchta galereyali gumbazli zal — minora va Makkaga qaratilgan devordagi tokcha, mehrob bilan namoz uyi. Minorani nayzali gumbaz yakunlaydi. Markaziy gumbazli xonani uch tomondan baland, ko‘p ustunli ayvonlar o‘rab oladi va masjidning asosiy qadri aynan shu yog‘och ustunlarda, har birining o‘z o‘ymakorligi bor. Derazalar naqshin ganch panjaralar bilan yopilgan.

Nomni ikki xil izohlashadi: devorlarning ganch bezagi bilan ham, bu masjid kichik mahalla masjidlari orasida asosiysi bo‘lgani bilan ham. Olimlar uchinchi izohni qo‘shishadi — nom shu joyda turgan avvalgi masjiddan o‘tgan; uning qoldiqlari hozirgi gumbazlar ostida saqlangan.