Buddist stupasi "Zurmalа" (I–III asr)

II asr boshida Kushon podsholigini Kanishka I boshqargan, uning davrida davlat gullab-yashnagan. Uning davrida To‘rtinchi buddaviy anjuman o‘tgan; unda mutafakkir Nagarjuna mahayana — nafaqat zohid rohiblarga, balki qonun bilan yashab, ezgulik qiluvchi oddiy odamlarga ham qaratilgan kechki buddaviylik asoslarini qaror toptirgan. Gautama ta’limoti faylasuf va tarki dunyochilar ishi bo‘lib qolgan bo‘lsa, endi buddaviylik hammaga tushunarli bo‘lgan va butun Osiyo bo‘ylab dehqonga ham, savdogarga ham ochiq yo‘l bo‘yi ibodatxonalari qurila boshlagan.

Shu davrdan, I–III asrlardan, hozirgi Termizdan o‘n ikki kilometr naridagi, Eski Termiz yodgorligining janubi-sharqidagi yodgorlik — Zurmala stupasi qolgan. Bugun bu tomoni o‘ttiz uch santimetrcha bo‘lgan to‘rtburchak xom g‘ishtdan qurilgan o‘n to‘rt metr balandlikdagi minora; g‘ishtda kushon davriga xos tamg‘a bor: bir chiziq va ikki chuqurcha. Arxeologlar hisoblab chiqqan: stupaga bir million ikki yuz ming g‘isht ketgan.

Stupaning sferik shakli dafn qo‘rg‘onini eslatadi va parinirvanani — Buddaning ketishini anglatadi. Uning vafotidan keyingi dastlabki yillarda stupalar xudo uylariga o‘xshash bo‘lgan: kubsimon qutiga bir tutam soch, kiyim parchasi yoki tabarruk qoldiq solingan, quti cho‘qqiga qo‘yilib, kulfatlardan asraydigan Ezgu Soyabon bilan yopilgan. Stupa atrofida marosim aylanishi bajarilgan.

Zurmala 22 ga 16 metrli to‘rtburchak asos va diametri 14,5 metr bo‘lgan silindrsimon «tana»dan iborat bo‘lgan. Aylanish uchun asos maydonchasiga olib chiquvchi zina bo‘lgan; g‘isht terimidan sferik yakunga o‘tish hozir ham yaqqol o‘qiladi. Asos mergelli ohaktosh bilan qoplangan, bezak uchun pishiq g‘isht ishlatilgan. Stupa mustaqil bo‘lganmi yoki ibodatxona majmuasiga tutashganmi — hanuz noma’lum.