"Koratepa" majmuasi (II–IV asr)

Qoratepa — «qora tepaliklar» — eramizning II–IV asrlarida buddaviy madaniyat markazi bo‘lgan. Majmua Eski Termiz yodgorligining shimoli-g‘arbidagi uchta qumli tepalikda joylashgan va yetti gektarcha maydonni egallaydi.

Bir vaqtlar bu yerda g‘ayrioddiy turdagi — yer usti-g‘or o‘nlab monastir va ibodatxona bo‘lgan: qurilmalarning bir qismi yonbag‘irlarda xom g‘isht va paxsadan o‘yilgan, bir qismi to‘rtlamchi qumtoshning o‘zida qazilgan.

Har qanday buddaviy markazdagi kabi, bu yerda stupalar ko‘p — relikvalar saqlash uchun gumbazsimon inshootlar, ichkariga kirish yo‘li yo‘q. Markaziy Osiyoda tosh kam, shu bois stupalar loydan qurilgan. Shunga qaramay, Qoratepada tosh Budda haykali ham bo‘lgan: buning dalillari topilgan.

Kushon podsholigi davrida, I–III asrlarda diniy markaz «Xadeva-ka vixara» — Shoh monastiri deb atalgan; bu shu yerlarda buddaviylik gullab-yashnagan davr. V asrda Qoratepa g‘orlari dafn joyi sifatida ishlatilgan, IX–XII asrlarda esa ularda so‘fiy zohidlar yashagan — bir joy ketma-ket ikki an’anaga xizmat qilgan noyob holat.

Yodgorlikni yapon arxeologi Kato Kyudzo, O‘zbekiston Arxeologiya instituti direktori Sh. Pidayev va shu institut dotsenti T. Annayev birgalikda o‘rgangan. Ularning ishi buddaviylik mintaqa bo‘ylab qanday tarqalgani va bunda termizlik rohiblar qanday rol o‘ynaganini tushunishga ko‘p narsa bergan; Kato Kyudzo «Do‘stlik» ordeni bilan taqdirlangan.