Sulton Saodat majmuasi

«Sulton Saodat» arabchadan «sayyidlar hukmronligi» deb tarjima qilinadi. Sayyidlar Muhammad payg‘ambarning bevosita avlodlari hisoblanadi; bu yerdagi sulolaga Payg‘ambarning nabirasi imom Husayndan beshinchi avlod vakili Hasan al-Amir asos solgan. Ularning oilaviy maqbarasi Termizdan uch kilometr narida, Surxondaryo qirg‘og‘ida turadi.

Majmuaning birinchi maqbarasi 1230-yillar o‘rtasida qurilgan xalifa qabri bo‘lgan. O‘shanda yoki sal keyinroq mo‘g‘ullar vayron qilgan Eski Termiz aholisi bu yerda shahar qurgan — manbalarda u Madinat ar-Rijol, «olimlar shahri» deb atalgan.

Majmua g‘arbdan sharqqa yetmish metrga cho‘zilgan; bizgacha binolarning yarmi ham yetib kelmagan. Dastlabki maqbara ikkita gumbazli xona — maqbara va masjiddan iborat bo‘lib, ular gumbazli ayvon bilan bog‘langan. Yon devorlarda ikkita kirish bor: shimoldan maqbaraga, janubdan masjidga.

Bosh peshtoq ozdan ko‘p narsa yaratilgani bilan hayratlantiradi: butun bezak oddiy pishiq g‘ishtdan terilgan — archasimon naqsh, geometrik shakllar, g‘unchalar. «Kapalak» naqshi bilan bezatilgan maqbara devorlari butun uzunligi bo‘ylab yassi tokchalar bilan kesilgan. Ichkarida hozir yozuvsiz to‘rtburchak qabrtoshlar turadi.

Masjid ham dafn joyiga aylangan, shu bois ilmiy adabiyotda uni ba’zan xato bilan maqbara deb atashadi. U sezilarli kamtarroq: devorlari shunchaki juft g‘isht qatorlari bilan qoplangan, faqat mehrob «kapalak» naqshi bilan bezatilgan. Interyerda Qur’ondan o‘yilgan satrlar topilgan.

Majmua bir necha bor ta’mirlangan. Birinchi marta — XIV–XV asrlarda: binoga avvalgi qiyofasi qaytarilgan, bezak o‘sha davr uslubiga keltirilgan va termizlik sayyidlar sulolasining eng erta yozma qaydlaridan biri bo‘lgani bilan qimmatli bitik o‘yilgan.