Ayrтом qishlogʻi ("Ayrтом" II asr mil. avv.)

Ayritom — qadimgi Baqtriyaning antik yodgorligi, Eski Termiz yodgorligidan o‘n kilometr narida, Amudaryoning tik qirg‘og‘ida.

Uni tasodifan topishgan: baliqchi to‘r tashlab, o‘lja o‘rniga sozanda qizlar tasvirlangan tosh parchasini tortib chiqargan. Butun bir yodgorlik shunday ochilgan.

Ayritom tarixi eramizdan avvalgi II asrda, Amudaryo kechuvlaridan birida uch tomondan qal’a devorlari bilan o‘ralgan kichik istehkom-akropol paydo bo‘lganda boshlanadi. Keyinroq, Kushon podsholigi davrida, Markaziy Osiyoga buddaviylik kirib kelganda, Ayritom diniy markazga aylanadi. Qazishmalar turar va diniy binolar qoldiqlarini bergan; bu yerda buddaviy majmua ham bo‘lgan — ziyoratgohli ibodatxona va stupa, undan faqat xom g‘isht asos qolgan. Budda haykalining qoldiqlari, haykaltaroshlik tasvirlari, tangalar ham topilgan.

Ziyoratgoh kirishini «ayritom relyeflari» — turli asboblarda chalayotgan sozandalar tasvirlangan haykaltaroshlik frizlari bezagan. Ular kushon davri tosh haykaltaroshligining eng yaxshi namunalari hisoblanadi. Boshqa frizlarda hadya keltiruvchi ayollar tasvirlangan; tarixchilar bu tasvirlar diniy ma’noga ega bo‘lgan deb hisoblaydi.

Majmua atrofida xo‘jalik binolari turgan, ular orasida g‘isht pishirish va kulolchilik xumdonlari.

III asr oxirida Ayritom tanazzulga uchraydi, bo‘shaydi va boshqa tiklanmaydi. Bugun bu O‘zbekiston hududidagi buddaviy madaniyatning eng qadimgi yodgorliklaridan biri.