Zartepa

Eski Termizdan o‘n to‘rt kilometr narida Zartepa yodgorligi turadi — ikki ming yildan oshgan antik shaharlardan biri.

U o‘n olti gektarni egallaydi va to‘rtburchak shaklda. Shaharni to‘qqiz metr qalinlikdagi qudratli devorlar o‘rab olgan, ular ichida eni uch metrli yo‘laklar ketgan. Devorlar yaxshi saqlangan, shu bois yodgorlik chegaralari aniq ko‘rinadi. Sharq va g‘arbdan darvozalar ustida qorovulxonalari bo‘lgan salobatli minoralar ko‘tarilgan. Shaharni markaziy yo‘l kesib o‘tgan, uning ikki tomonida turar uylar turgan.

Shimoli-sharqiy qismda balandligi o‘n to‘rt metr, o‘lchami 120 ga 120 bo‘lgan, xandaq bilan o‘ralgan qal’a joylashgan. Saroy ham bo‘lgan: uning tantanali qismini to‘rt va o‘n ikki ustunli ayvonli ikki zal tashkil etgan. Ustunlardan faqat kushon davriga oid tosh poydevorlar qolgan. Xonalar ichidan qizil bo‘yoq va zarhal bilan qoplangan loy haykalchalar topilgan.

Zartepa yirik savdo, hunarmandchilik va diniy markaz bo‘lgan. Bu yerda buddaviy ziyoratgohlar topilgan; qal’a devoriga bevosita qurilgan ibodatxona bir necha xonadan — diniy va xo‘jalik xonalaridan iborat bo‘lgan. Ulardan biriga marmar zinalar olib borgan, kiraverishda esa bronza kosali ikkita tosh kursi turgan. Yong‘inda kuygan shift yopmasida zarhal loy Budda haykalining siniqlari topilgan.

Sharqqa ikki yuz ellik metr narida Kuyev-Qo‘rg‘on ziyoratgohi xarobalari yotadi. U yerda ikki metrli supa ustidagi stupa topilgan, uning ichida besh yuz oltin tanga, taqinchoq va tabarruk buyumlar solingan xazina bo‘lgan.

Shahar bir necha bor vayron qilinib, qayta qurilgan, ammo arab istilosidan keyin butunlay tanazzulga uchragan.