Qirqqiz qal’asi

Qirqqiz IX–X asrlarda Termiz tumanida, Namuna qishlog‘ida qurilgan. Bu shahar shovqinidan uzoqda yozni o‘tkazishni yoqtirgan somoniy amirining shahar tashqarisidagi qarorgohi. Oddiy loydan haqiqiy me’moriy she’riyat yaratgan me’morlar nomi noma’lum, binoning katta qismini vaqt yemirgan, ammo gumbazlarda ba’zi joylarda hamon go‘zal naqsh ko‘rinadi.

Nom — «qirq qiz» — rivoyatlar tug‘dirmay qolmasdi va ularning bari ayollar haqida.

Biriga ko‘ra, qal’ada Gavhar ismli jangchi ayol va u bilan birga qilichni sardoridan kam bo‘lmagan darajada boshqaruvchi o‘ttiz to‘qqiz qiz yashagan — jami qirqta. Dushman devorlarga yaqinlashganda qamal qirq kecha-yu qirq kunduz davom etgan va shu vaqt davomida qizlar mudofaani ushlab turgan. Ko‘p hujumchi va Gavharning ko‘p dugonasi halok bo‘lgan. O‘qlar tugagach, o‘limga yaqin yaralangan Gavhar qal’adan yolg‘iz chiqib, dushman sarkardasini jangga chorlagan. Dubulg‘asi boshidan sirg‘alib tushgan, sochlari yoyilgan — sarkarda esa hayratdan otdan tushib, qo‘lini o‘pgan va qo‘shinini olib ketgan.

Boshqa rivoyatga ko‘ra, Termizni qirq qizi bo‘lgan podshoh boshqargan. Bir kuni shaharga so‘fiy donishmand kelib, saroydagi barcha mullalarni bahsda yenggan; ular xafa bo‘lib, podshohga uni yomonlay boshlagan. Keyingi voqealar turli rivoyatlarda turlicha, ammo nom qal’aga yopishib qolgan.