Hakim at-Termiziy maqbarasi

Amudaryoning baland qirg‘og‘ida, Eski Termiz yodgorligining janubi-g‘arbiy chetida tiklangan maqbaraning ko‘k gumbazlari turadi. Bu Hakim at-Termiziy — «Termiz donishmandi», to‘liq ismi Abu Abdulloh ibn Hasan ibn Bashir maqbarasi. U islom so‘fiyligining yirik nazariyotchisi, olim va darvesh tariqati asoschisi bo‘lgan.

U 824-yilda Termiz yaqinidagi Bus qishlog‘ida tug‘ilgan. Rivoyatga ko‘ra, bola o‘n yoshda bo‘lganda unga bir chol kelib, Qur’onni, Muhammad payg‘ambarning hayoti va amallarini hamda uning so‘zlari sharhini o‘rganishga fotiha bergan — yo‘li shundan boshlangan.

Yoshligida u Makkaga haj qilgan va Arabistonda qolib, hadis bilimdoni al-Buxoriyning shogirdi bo‘lgan. G‘ayrioddiy fikrlagan at-Termiziy Qur’on va hadis sharhlarini qayta anglab, iymon mohiyatiga o‘z qarashini taklif qilgan. Uni eng mashhur asari — «Katta to‘plam»da bayon etgan; unda Muhammadning hayoti, fe’li va hatto tashqi qiyofasi haqida hikoya qilinadi. Boshqa asarlarida u musulmon marosimlari ma’nosi, haqiqatni bilishga muhabbat va so‘fiylik haqida mulohaza yuritadi.

At-Termiziy bir yuz o‘n ikki yil umr ko‘rgan va xonaqoh hovlisiga dafn etilgan; xonaqoh XI asrda vayron qilingan buddaviy ibodatxona o‘rnida qurilgan. Yer osti hujrasi unga uy, ibodat joyi va shogirdlari bilan suhbat maskani bo‘lgan. XI asrda qabr ustiga maqbara, yoniga ro‘za paytida xilvat uchun chillaxona qurilgan. Dastlab bu o‘yma ganch bilan bezatilgan gumbazli sodda bino bo‘lgan. Temuriylar davrida yangi maqbara va tosh o‘ymakorligining namunasi — oq marmardan salobatli qabrtosh paydo bo‘lgan.

Termizning 2500 yilligiga 2001-yilda maqbara qiyofasi deyarli to‘liq tiklangan. Hakim at-Termiziy shahar homiysi hisoblanadi, maqbarasi esa butun dunyo musulmonlari uchun ziyoratgoh.