Yunusxon maqbarasi

Yunusxon maqbarasi shayx Xovandi at-Tohur qabri yonida turadi va Shayxontohur majmuasiga kiradi; bugun u Islom universiteti hududida qolgan.

Uni XV asr oxirida Yunusxonning o‘g‘illari xonaqoh tarzida qurdirgan — bu O‘zbekistonda kam uchraydigan, odatda darvesh va so‘fiylik an’anasi bilan bog‘lanadigan tur. Bino yirik, ikki qavatli, peshtoqda ustunli revak bor. Tarhi T shaklida, eron maqbaralariga yaqin: markaziy xochsimon zal nafis sakkiz qirrali tokchaga o‘tadi, yon tomonlarda qalqonsimon gumbazlar ostida ikki qator hujra. Zalning tashqi gumbazi silindrsimon halqaga o‘rnatilgan, gumbaz esa nozik kesishuvchi yelkan va ravoqlardan yig‘ilgan. Zalga uch tomondan kirish mumkin. Peshtoqlarni arab yozuvi va «girih» naqshi qoplaydi, ichkarisi esa sodda: muqarnas izlari qolgan tosh ustunlar va bosh peshtoq panjaralari. Hozirgi o‘yma eshik asl emas — uni XX asrning o‘ttizinchi yillarida buzilgan mahalla masjididan ko‘chirib keltirilgan.

1571-yilgi zilzila binoning yuqori qismlarini vayron qilgan, o‘n to‘rt yildan keyin tiklangan; gumbaz 1970-yilda qayta qurilgan, ammo chizmalar saqlanmagani uchun dastlabki ko‘rinishni tiklab bo‘lmagan.

Yunusxon 1416-yilda tug‘ilgan, o‘n uch yoshida otasidan ayrilgan va yigirma yildan ortiq surgunda — Hirotda, so‘ng Yazdda yashagan, u yerda «Zafarnoma» muallifi tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiy qo‘lida yaxshi ta’lim olgan. U adabiyot, ilohiyot, arab va fors tillarini o‘rgangan, she’r yozgan va o‘ziga jo‘r bo‘lib kuylagan. Qirq yoshida vataniga qaytib, Mo‘g‘ul ulusining xoni bo‘lgan, Xo‘ja Ahror bilan do‘stligi esa Toshkentni qo‘shib olishga yordam bergan. Oltmish to‘qqiz yoshigacha hukmronlik qilgan.

Yunusxon — Chingizxon avlodi va Temuriylarga qarindosh; uning nabirasi, qizi Mehr Nigor o‘g‘li Zahiriddin Bobur Buyuk Mo‘g‘ullar imperiyasiga asos solgan va «Boburnoma»ni yozgan. Toshkentga kelganida Bobur doim bobosi qabrini ziyorat qilgan.

Binoning jumboqlari ham bor: zal eshiklari qanotlariga ustalar bir vaqtlar chang o‘rnatgan, shu bois eshiklar sadolangan, zalning o‘zida esa qabr topilmagan.