«Knyaz Romanov» saroyi (1891-yil)

Saroy shaharning eng markazida, Amir Temur xiyoboni va Mustaqillik maydoni yaqinida turadi va O‘zbekistonning an’anaviy me’morchiligidan keskin ajralib tursa-da, shaharga yaxshi singgan.

Bino 1891-yilda me’morlar A. L. Benua va V. S. Geyntselman loyihasi bo‘yicha o‘sha davrda urf bo‘lgan modern uslubida qurilgan: to‘g‘ri burchaklar o‘rniga yumshoq egriliklar, go‘zallik bilan qulaylik, puxta ishlangan ichki bezak. Bir qavatli uy pishiq kulrang-sariq g‘ishtdan qurilgan, o‘yma panjaralar, g‘ayrioddiy shakldagi derazalar va bezakli minoralar bilan bezatilgan. Kirish ikki yonida shoxdor bronza kiyiklar yotadi, zinapoya yonida esa shu uslubdagi favvora. Atrofdagi bog‘ni taniqli toshkentlik botanik va farmatsevt I. I. Krauze barpo etgan.

Uy Aleksandr II ning jiyani va Nikolay I ning nabirasi, knyaz Nikolay Konstantinovich Romanov uchun qurilgan. Turkistonga u surgun bilan kelgan: uni onasiga tegishli ikona bezagidan olmos o‘g‘irlashda ayblashgan. Yo‘qolgan toshlar keyin Peterburg lombardidan topilgan, ammo knyazning aybsizligiga hech kim ishonmagan; oilaviy kengash uni ruhiy kasal deb tan olib, imperiya chekkasiga jo‘natgan.

Knyaz uddaburon tashkilotchi bo‘lib chiqdi. U Mirzacho‘lda sug‘orish kanallari qazdirgan, Toshkentda sovun zavodi, fotografiya ustaxonalari, guruch qayta ishlash fabrikasi va paxta manufakturalariga egalik qilgan, shuningdek shahardagi birinchi kinoteatr — «Xiva»ni qurdirgan.

Uning vafotidan keyin uy bir necha bor vazifasini o‘zgartirgan: uzoq vaqt O‘zbekiston san’at muzeyi bo‘lgan — knyaz to‘plagan Yevropa va rus rangtasviri to‘plami bunga arzirdi, — keyin antikvariat va zargarlik san’ati muzeyi. Mustaqillikdan so‘ng bino ta’mirlangan va hozir unda Tashqi ishlar vazirligining qabullar uyi joylashgan. Ichkariga kiritilmaydi, shuning uchun saroy tashqaridan tomosha qilinadi.