Juma masjidi (Xo‘ja Ahror Valiy)

Juma masjidi — Toshkentdagi eng qadimgi juma masjidi va shahardagi yagona hovli tarhli masjid; bu tur o‘rta asrlar oxirida Markaziy Osiyoda keng tarqalgan edi.

Uning tarixi vayronadan boshlanadi. Arab istilosidan keyin zardushtiy Choch yer bilan yakson qilingan; tilida «ch» tovushi bo‘lmagan arablar shaharni ash-Shosh, keyinroq Shoshkent deb atagan, Toshkent nomi esa faqat XI asrda paydo bo‘lgan. 819-yilda amir Yahyo ibn Asad bu yerda yangi poytaxt — «Madinat ash-Shosh» poydevorini solgan. Joyni Chorsu, Eski Jo‘va va Hadra maydonlari orasidagi balandlikdan tanlagan, tepalikning eng yuqori nuqtasiga esa yangi shaharning birinchi juma masjidini qurgan.

XV asrga kelib inshoot eskirgan va 1432-yilda uning poydevorida yangisi qurilgan — 1404-yilda Toshkent yaqinida tug‘ilgan so‘fiy va temuriylar davrining nufuzli arbobi Ubaydulla Xo‘ja Ahror Valiy buyrug‘i bilan. Rivoyatga ko‘ra, u qurilish uchun mablag‘ni matoni bichishdan qolgan ip qirqindilarini sotib topgan.

Masjidni o‘ragan ansambl saqlanmagan: faqat Ko‘kaldosh madrasasi va Gulbozor masjidining gumbazi qolgan. XVIII asrda asosiy kub va hujrali gumbazli galereyalarni shayxontohurlik hokim Yunus Xo‘ja tubdan ta’mirlagan. 1868-yilgi zilzila binoni deyarli yer bilan tekislagan va masjid yigirmaga yaqin yil ishlamagan; qayta tiklashga asosiy mablag‘ni Aleksandr III ajratgan — shundan ikkinchi nomi, «Podsho masjidi».

Balandligi bo‘yicha bu mamlakatdagi uchinchi juma masjidi — Samarqanddagi Bibixonim va Buxorodagi Kalon minorasidan keyin. Atrofda ko‘p qavatli uylar bo‘lmagan paytda o‘n besh metrli kub shaharning deyarli har nuqtasidan ko‘rinardi, ilk fotograflar Toshkentni aynan shu yerdan suratga olishni yaxshi ko‘rgan. 2003-yilgi ta’mirdan keyin binoni bitta emas, uchta gumbaz bezaydi; masjid faoliyat yuritadi, yonidagi Chorsu esa ko‘p jamoat olib keladi.