Qadimiy savdo gumbazi "Chorsu" (XV–XVIII asrlar)

Kelib chiqishi va shaharsozlik ahamiyati (XV asr)

Savdo gumbazi XV asrda (Mirzo Ulug'bek hukmronligi davrida) qurilgan, o'shanda Registon maydoni Samarqandning asosiy ijtimoiy-siyosiy va savdo chorrahasi sifatida nihoyat mustahkamlandi. «Chorsu» so'zi (chor — to'rt, su — tomon/yo'nalish) uning muhim topografik rolini aks ettirgan: pavilyon gumbazlari ostida shaharning asosiy darvozalariga olib boruvchi to'rtta eng muhim magistral tutashgan.

Me'moriy tuzilishi

Inshoot pishgan g'ishtdan qurilgan murakkab ko'p gumbazli markaziy kompozitsiyadan iborat:

Geometriya: Asosida o'n ikki qirrali shakl yotadi, u olti qirrali hajmga o'tadi.

Gumbaz tizimi: Markazni kuchli tayanch ustunlarga suyangan massiv yarim shar shaklidagi gumbaz bezaydi. Olti qirraning har biriga ochiq ravoqli yo'laklar o'yilgan bo'lib, ularning har biri ustida kichik gumbaz ko'tarilgan.

Tabiiy mikroiqlim: Ravoqlarning ochiq tizimi doimiy havo oqimini yaratib, o'rta asr O'rta Osiyo yozining eng qizg'in paytida ham bino ichida salqinlikni ta'minlagan.

Ixtisoslashgan savdo davri (XVIII–XX asrlar)

XVIII asrning birinchi yarmida, amir Shohmurad hukmronligi davrida bino tubdan rekonstruksiya qilindi va ixtisoslashgan bosh kiyimlar bozori (toq-i telpak-furushon) maqomini oldi. Bu yerda ipak bilan kashta tikilgan do'ppilar, sallalar, qorako'l papaqlar va sharq matolari sotilgan, shuningdek savdo shartnomalari rasmiylashtirilgan va valyuta ayirboshlangan. XX asr boshlarida bozor universal bo'ldi, sovet davrida esa suvenir va xalq hunarmandchiligi buyumlari do'koni bo'lib xizmat qildi.

Restavratsiya va Tasviriy san'at galereyasi (2005 y. — hozirgacha)

Asrlar davomida bino atrofida qariyb 3 metrlik madaniy tuproq qatlami to'planib, inshootning poydevor qismini yashirgan edi. 2005 yilda O'zbekiston hukumati qarori bilan yodgorlik kapital restavratsiya qilindi: arxeologlar tuproq qatlamini olib tashlab, devorlar va poydevorlarning dastlabki nisbatlarini ochdilar.

O'sha yili obyekt O'zbekiston Badiiy akademiyasiga topshirildi. Bugungi kunda qadimiy gumbazlar ostidagi keng dumaloq zalda O'zbekistonning zamonaviy rassomlari, haykaltaroshlari, zarb hunarmandlari, kulolchilik va an'anaviy to'qimachilik ustalarining almashinuvchi ko'rgazmalari muntazam o'tkaziladi.