Kok-Saroy saroyi xarobalari

Kurgan topografiyasi va ahamiyati

Kuksaray tepaligi (dengiz sathidan taxminan 725 metr) atrofdagi Samarqanddan 10 metrdan ortiq balandlikka ko'tariladi. Bu ustun mavqe qadimdan tepalikni shaharning asosiy mudofaa tuguniga aylantirgan. Tepalik bo'ylab qal'ani toza suv bilan ta'minlagan qadimiy Novadon kanali oqib o'tgan.

Amir Temur qal'asi va Ko'k-Saroy saroyi (XIV–XV asrlar)

1370-yilda Samarqand poytaxt deb e'lon qilingach, Amir Temur bu qo'rg'onni olinmas hukumat akropolini qurish uchun tanladi:

To'rt qavatli Ko'k-Saroy saroyi («Ko'k saroy»): Yaltiroq ko'k-firuza mayolika qoplamali, qal'a devorlaridan baland ko'tarilgan ulkan inshoot. Saroy monarxning qarorgohi, davlat devonxonasi, xazina va qo'riqchi qal'asi bo'lib xizmat qilgan. 1404-yil kuzida aynan shu yerdan Temur sharqqa so'nggi yurishiga yo'l olgan.

Bo'ston-saroy saroyi («Bog'li saroy»): Biroz janubroqda joylashgan bo'lib, tantanali qabullar va podshoh oilasining dam olishi uchun ishlatilgan (1497-yil noyabrda unda Bobur to'xtagan).

Ko'k-tosh taxt toshi — oliy hokimiyat ramzi

Qal'aning asosiy muqaddas joyi — kulrang-ko'k rangdagi yaxlit o'yilgan marmar blok — Ko'k-tosh (Ko'ktosh) edi. O'rta asr qonuniga ko'ra, hukmdor faqat taxtga o'tirish marosimi chog'ida urug' oqsoqollari va diniy yetakchilar uni oq kigizda Ko'k-Saroydagi taxt toshiga ko'targanlaridangina Movarounnahrning qonuniy monarxi hisoblangan.

Bu marosim 500 yil davomida qat'iy rioya qilingan. Hatto poytaxt Buxoroga ko'chirilgach ham, buxorolik amirlar (Haydar, Nasrullo, 1861-yilda esa — amir Muzaffar) muqaddas Ko'k-tosh toshida toj kiyish uchun maxsus Samarqandga kelishgan.

XIX asrda yo'qotilishi va hozirgi ko'rinishi

1868-yilda Samarqand Rossiya imperiyasi tarkibiga kirganidan so'ng, qal'a garnizon qal'asiga moslashtirilgan. 1880-yillarda eskirgan Ko'k-Saroy va Bo'ston-saroy saroylari harbiy idora tomonidan butunlay buzib tashlangan, muqaddas Ko'k-tosh toshi esa saqlanib, Go'ri Amir maqbarasining ichki hovlisiga ko'chirilgan va u yerda bugungi kunda ham sayyohlar uchun ochiq.

XX–XXI asrlarda tepalik Kuksaray tantanali maydoniga aylantirilgan:

Bu yerda Samarqandning ma'muriy binolari va baland dominantlari jamlangan;

Mamlakatdagi eng baland bayroq ustunlaridan biri (60 metr) bo'lgan soyali xiyobon barpo etilgan;

Maydonning sharqiy chekkasida temuriylar saroyi poydevorlarining tarixiy g'isht terimlari qoldiqlari o'rganilib, konservatsiya qilingan.