Mahdumi A'zam memorial majmuasi (XVI–XVII asrlar)

Mutafakkir shaxsi va uning ta'siri

Said Jalol ad-din Ahmad al-Kasoniy Qason shahrida (Farg'ona vodiysi) tug'ilgan va naslini Muhammad payg'ambardan olib borgan. Xoja Ahror g'oyalarining davomchisiga aylanib, Maxdumi A'zam Shayboniylar davrining eng yirik ma'naviy obro'siga aylandi. Uning nasihatlarini podshohlar, jumladan, Boburiylar sulolasi asoschisi Zahiriddin Muhammad Bobur ham tinglagan (mutafakkir unga «Risolai Boburiya» risolasini bag'ishlagan).

Olim 30 dan ortiq falsafiy-ilohiy asarlar yozib, ularni «Majmua ar-Rasoil» to'plamiga birlashtirgan. Maxdumi A'zam yolg'izlikdagi asketizmdan farqli o'laroq, «faol tasavvuf» g'oyasini himoya qilgan: so'fiylar faqat xonaqohlarda yolg'izlanib qolmasdan, yerda mehnat qilishlari, hunarmandchilik bilan shug'ullanishlari va jamiyat hamda hukmdorlarga ijobiy ta'sir ko'rsatishlari kerak.

Dahbedning («O'n tol») tashkil topishi

XVI asr boshlarida shayboniylar sultoni Jonibekning taklifiga binoan shayx Oqdaryo va Qoradaryo oralig'iga (Miyonqol vodiysi) ko'chib o'tgan. Rivoyatga ko'ra, avvalo avliyo o'z qo'llari bilan o'nta tol niholini ekkan — Dahbed qishlog'i nomi shundan kelib chiqqan (forschadan «O'n tol»). Keyinchalik shayx atrofida 20 gektardan ortiq maydonda ulkan bog' barpo etib, oddiy bog'bon va yuzlab muridlarning ustozi sifatida hayot kechirgan.

Majmuaning me'moriy ansambli

Muqaddas dahma (sufa): Katta to'rtburchak stilobat (17,6 × 16,6 m, balandligi 1,55 m), kulrang Samarqand marmari bilan qoplangan, burchaklarida yarim ustunlar va Qur'ondan o'yilgan xattotlik naqshlari bilan bezatilgan. Platformada o'yilgan marmar stelalar o'rnatilgan. Sufa atrofidagi g'isht devor XVII asrning birinchi yarmida Nodir devonbegi tomonidan qurilgan.

Yalangtush Bahodir qabri: Maxdumi A'zam dahmasi etagida Samarqandning qudratli hukmdori Yalangtush Bahodirning o'zi (Registondagi Sherdor va Tillа-Qori madrasalari quruvchisi, 1656 yilda vafot etgan) dafn etilgan — u avliyoning avlodlarini o'zining ma'naviy pirlari deb bilgan. Yonida uning qizlari (Iklimabonu va Oybi-bi) qabrtoshlari joylashgan.

Xonaqoh va jome masjidi (XVII asr): Yalangtush Bahodir buyrug'i bilan qurilgan, o'yilgan yog'och ustunlarda ochiq yozgi ayvonli, 12 gumbazli olti ustunli monumental bino.

Minora va 600 yillik daraxt: Soyali hovlida tarixiy g'isht minora ko'tarilib turadi va yoshi 600 yil deb baholanadigan ulkan to'rt tanali tut daraxti saqlanib qolgan.