Namozgoh masjidi

Tarixiy an'ana (XI–XII asrlar)

«Namozgoh» (yoki «musallo») tushunchasi islom shaharsozligida shahar va atrofdagi qishloqlarning butun erkak aholisini yilning ikkita asosiy bayrami paytida sig'dira oladigan ochiq shahar tashqarisidagi hududlarni belgilash uchun paydo bo'lgan.

Mo'g'ullargacha bo'lgan Samarqandda, Qoraxoniylar davrida (XI–XII asrlar), qal'a devorlari ichidagi shahar masjidlari namozxonlarni sig'dira olmagan, shuning uchun shaharning janubiy darvozalari ortida Makkaga yo'naltirilgan mehrob devori bilan maxsus marosim maydoni ajratilgan.

Xuddi shunday rejalashtirish an'anasi bu davrda Buxoroda ham shakllangan bo'lib, u yerda qoraxoniylardan Arslonxon mashhur Buxoro namozgohini (1119–1120 yillar) barpo etgan.

Nodir devonbegi qurilishi (XVII asr)

XVII asrning birinchi yarmida (1630-yillar), Buxoro xoni Imomqulixon hukmronligi davrida, o'zbek arlot urug'idan bo'lgan nufuzli davlat arbobi Nodir devonbegi (shuningdek, Samarqanddagi Xoja Ahror maqbarasi oldidagi madrasa va Buxorodagi Labi-Hovuz ansamblini qurdirgan) qadimiy namoz maydonida yirik me'moriy majmua qurilishini moliyalashtirgan:

Reja va kompozitsiya: Bino markaziy zal, sferokonik gumbaz bilan yopilgan va cho'zilgan ochiq ayvon bilan frontal portal-gumbazli kompozitsiyaga ega bo'lgan.

G'isht bezaklari: Masjidning jabhalari va pilonlari shaklli g'isht terish, nayzasimon ravoqlar va Movarounnahrning so'nggi o'rta asr me'morchiligiga xos bo'lgan jilovlangan naqshli kamar bilan bezatilgan.

Bayram marosimlari: Hayit kunlarida masjid oldidagi maydonni butun Samarqand vohasidan kelgan o'n minglab mo'minlar to'ldirgan; shu yerda bayram sharq bozorlari va xalq sayillari ham bo'lib o'tgan.

Yodgorlikning XIX–XX asrlardagi taqdiri

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida masjid tadqiqotchilar va fotograflar e'tiborini tortgan: uning tantanali kirish qismi va interyerlari 1911 yilda rangli fotografiyaning rus kashshof olimi S. M. Prokudin-Gorskiy, shuningdek, tarixiy «Turkiston albomi» uchun me'morlar tomonidan batafsil hujjatlashtirilgan. Sovet va postsovet davrlarida bino mustahkamlash-ta'mirlash ishlaridan o'tgan va bugungi kunda me'moriy meros yodgorligi va faoliyat ko'rsatayotgan mahalla masjidi hisoblanadi.