Mazor «shayx Nur ad-Din Basir»

Avliyoning shaxsi («Qutbi Chahardahum»)

Shayx Nur ad-Din Basir (Qutbi Chahardahum, fors tilidan tarjima qilinganda «Muqaddaslikning o‘n to‘rtinchi qutbi» degani) Toshkentda tug‘ilib, XII–XIII asrlar oxirida yashagan. Tug‘ma ko‘zi ojiz bo‘lishiga qaramay, u favqulodda ruhiy ziyraklik va ajoyib xotiraga ega edi, shu sababli «Basir» («O‘tkir ko‘zli» yoki «Ko‘ngil bilan ko‘ruvchi») lakabini olgan. Bilimlarni shayx Zayniddin Kui Arifundan olgach, u onasi bilan birga mo‘g‘ullar vayronasidan so‘ng qayta tiklanayotgan Samarqandga ko‘chib o‘tib, qadimiy Novadon ariq bo‘yiga joylashdi. Bu yerda shayx yuzlab muridlarning ustoziga aylandi va 1242-yilda vafot etdi.

Amir Temur davridagi maqbara Qo‘rg‘onda

Avliyo vafotidan 130 yil o‘tgach, solih zotga chuqur hurmat bilan qaragan Amir Temur uning qabri ustiga Ko‘ksaroy tepaligida ulkan gumbazli maqbara qurdirishni buyurdi:

Yaltiroq oltin olmalar (qubbalar) bilan bezatilgan gumbazning balandligi 5 metrga yetardi. U mashhur temuriylar saroylari Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy yonida butun Samarqand qo‘rg‘oniga hukmronlik qilardi.

Mozorga ehtirom shu qadar buyuk ediki, XV asrda hatto oliy shayx-ul-islom va nufuzli amaldorlar ham qabriston yonidan faqat piyoda, oyoq kiyimlarini yechib o‘tishardi.

1881-yil fojiasi va dafn joyining ko‘chirilishi

Samarqand Rossiya imperiyasiga qo‘shilgach (1868-yil), temuriylar qo‘rg‘oni rus harbiy qal’asiga aylantirildi. 1881-yilda istehkomlarni kengaytirish chog‘ida qadimiy maqbara va Ko‘ksaroy saroyi sapyorlar tomonidan portlatib yuborildi. Yodgorlikni tahqirlashdan saqlab qolish uchun Samarqandning bosh qozisi Said Mir Nizomiddin Xo‘ja (Maxdumi A’zam avlodi) shayx qoldiqlarini qadimiy tepalikli Xazrat-Xizr qabristoniga ko‘chirdi.

Ziyoratgohning qayta tiklanishi

1997-yilda qozi Mir Nizomiddin Xo‘ja avlodlari mo‘minlarning ixtiyoriy xayr-ehsonlari evaziga shayx qabri ustiga o‘rta asr me’morchiligining klassik shakllarida pishiq g‘ishtdan yangi peshtoq-gumbazli maqbara qurdirdilar. Tepalik etagida muqaddas buloq otilib chiqadi, uning suvi azaldan ziyoratchilar tomonidan shifobaxsh deb e’zozlanadi.