Mavzoley "Chupan-Ata"

«Cho'pon-Ota» afsonasi

Joy nomi qadimiy xalq rivoyati bilan bog'liq. Afsonaga ko'ra, islom kelishidan ancha oldin Samarqandga aholini qirib tashlash maqsadida dushman qo'shini yaqinlashgan. Shaharliklar najot uchun Yaratganga samimiy ibodat qilganlar va kechasi osmondan bosqinchilar qarorgohiga Suriyadan ko'chirilgan ulkan tog' qulab tushib, dushmanlarni ostida ko'mib tashlagan. Ertalab shaharliklar to'satdan paydo bo'lgan tepalikka ko'tarilib, u yerda tinch uxlab yotgan cho'ponni topishgan. Oqsoqol Cho'pon-Ota («Cho'ponlarning otasi») deb nomlanib, Samarqandning xaloskori va chorvadorlarning homiysi sifatida e'zozlana boshlagan.

Tepalikning geologik tuzilishi afsonani qisman tasdiqlaydi: balandlikning qizil slanets va gili haqiqatan ham Samarqand vohasining lyoss tekisligiga xos emas.

Ulug'bek davri va binoning vazifasi

Temuriylar davrida tepalik Kuhak deb atalgan. Uning etagida Amir Temur Bog'-i Maydon bog'ini barpo etgan, nabirasi Mirzo Ulug'bek esa shahar tashqarisidagi Chil-Sutun («Qirq ustun») saroyini, Chinni-xona chinni pavilonini va mashhur rasadxonani (1424–1428 yillar) qurdirgan.

Tepalik cho'qqisidagi maqbaraning o'zi 1430–1440 yillar oralig'ida Mirzo Ulug'bekning shaxsiy buyrug'i bilan barpo etilgan:

Arxitektura: Kvadrat asosli va xochsimon ichki zalga ega markaziy gumbazli inshoot. Kubik hajm ustidan silindrsimon baraban ko'tarilib, u lojuvard va firuza koshinlar bilan qoplangan ikki qavatli sferokonik gumbaz bilan yakunlangan.

Inshoot siri: Arxeologik qazishmalar chog'ida bino ostida inson qoldiqlari topilmagan. Bu inshootning zikr-masjid-knotaf (qadamjo) bo'lganini yoki shaharga yaqinlashish yo'llari va Zarafshon daryosidagi kechuvlar ko'rinib turadigan mayoq va qorovul punkti vazifasini bajarganini tasdiqlaydi.

Tarixiy voqealar va hozirgi davr

1868 yil jangi: 1868 yil 1 mayda Cho'pon-Ota yonbag'irlarida general K. P. Kaufman otryadlarining Buxoro amiri qo'shinlari bilan hal qiluvchi jangi bo'lib o'tgan va Samarqandning qo'shib olinishi bilan yakunlangan.

Restavratsiya: 2011–2015 yillarda yodgorlik qayta ta'mirlangan: mutaxassislar gumbazning firuza qoplamasi va barabanning xattotlik mozaik frizini tiklaganlar.