Xo'ja Ahror Valiy ansambli (XV–XVII asrlar)

Xo'ja Ahror Vali shaxsiyati

Shayx Nasir ad-din Ubaydulloh ibn Mahmud Shoshiy (Xo'ja Ahror Vali) Toshkent yaqinida tug'ilgan va XV asr musulmon Sharqining eng yirik siymolaridan biriga aylangan. Naqshbandiya so'fiylik birodarligiga rahbarlik qilib, u temuriy hukmdorlar (Abu Said, Sulton Ahmad va yosh Bobur) orasida so'zsiz ma'naviy va siyosiy obro'ga ega bo'lgan. Xo'ja Ahror o'z ta'sirini urushayotgan hukmdorlarni yarashtirish, oddiy xalqni og'ir soliqlardan himoya qilish va vayron qiluvchi soliqlarni (tamg'ani) bekor qilish uchun ishlatgan.

Majmuaning shakllanish tarixi

Shayx qarorgohi (XV asr): XV asrning ikkinchi yarmida Xo'ja Ahror Qafshir qishlog'ida so'fiyona xonaqohga asos solgan va hovuz qazdirgan. Uning 1489/1490-yilda vafotidan so'ng qabri ustiga oq marmardan o'yma sag'ana o'rnatilgan bo'lib, uning epitafiyasi islom xattotlik san'atining durdonasi deb tan olingan. Mozor bir zumda umummusulmon ziyoratgohiga aylangan.

Nodir devonbegi madrasasi qurilishi (1630–1635-yillar): Yarim asr o'tib, Buxoro xonligining qudratli vaziri Nodir devonbegi mozor yonida ulkan madrasa (bosh me'mor — Dust Muhammad, ish boshqaruvchisi — usta Xo'ja Hoshim) va yozgi masjid barpo etgan.

Me'moriy xususiyatlar («Sherdor ko'zgusi»)

Yo'lbars-arslonli peshtoq: Madrasa bosh peshtoqining timpani geraldik mozaika — inson yuzli chiqayotgan quyosh nurlari ostida oq kiyiklarni quvayotgan afsonaviy yo'lbars-arslonlar sahnasi bilan bezatilgan. Bu syujet Registon maydonidagi Sherdor madrasasi peshtoqi bilan uyg'unlashadi, shu sababli samarqandliklar majmuani «Sherdor ko'zgusi» yoki «tashqi Sherdor» deb atashgan.

Madrasa rejasi: Bino 27 ta bir qavatli hujradan iborat. Boshqa madrasalardan farqli o'laroq, bu yerda burchakli darsxonalar yo'q — ularning o'rniga o'tish yo'lakli nafis besh qirrali ravoqlar ishlangan bo'lib, bu yangi binoni eski xonaqoh bilan uzviy birlashtirishga imkon bergan.

Masjid va o'yma ayvonlar: Hovli bo'ylab yozgi va qishki masjidlar ansambli cho'zilgan. XVII asrga oid yog'och ayvon o'yma muqarnasli kapitelli ustunlar va marmar poydevorlarga tayanadi, shift esa kessonlar (havzaklar) va nozik naqshli bezaklar bilan qoplangan.

Hovuz va chinorlar: Kompozitsiyaning markazi XV asrga oid sakkiz qirrali hovuz bo'lib, uni yoshi 500 yildan oshgan ulkan chinorlar va 1909-yilda qurilgan olti qirrali minora (me'mor Sag'dulla) o'rab turadi.