Arman cherkovi "Surb Astvatsatsin" (1903 y.)

Ibodat uyining asos solinishi va qurilishi (1898–1903-yillar)

Birinchi arman hunarmandlari Samarqandda XIV–XV asrlarda Amir Temur saroyida paydo bo'lgan, ammo doimiy jamoa XIX asr oxirida Samarqand Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgandan so'ng shakllandi.

1898-yilda ruhoniy Kevork Zaxaryants vaqtinchalik ibodat uyi ochish uchun birinchi ruxsatnomani oldi.

1903-yil may oyida uning vorisi ota Ruben Bekgulyants va vasiylik kengashi Chernyayevskiy prospekti yonidagi 643 kv. sajen bo'sh yer uchastkasini sotib olishga erishdilar. Ilтимосномани Samarqand harbiy gubernatori general-leytenant Medinskiy va Turkiston o'lkasi general-gubernatori qo'llab-quvvatladilar.

1903-yil oxirida qurilish ishlari yakunlandi va mahalliy aholi o'zining tosh binosiga ega bo'ldi. 1905–1906-yillarda ibodatxona qoshida cherkov maktabi ochilib, unda o'nlab o'g'il va qizlar ta'lim oldilar, ibodat uyining o'zi esa qo'ng'iroqxona va tosh mehrob qo'shimchasi bilan kengaytirildi.

Me'moriy qiyofa va an'analar

Me'morchilik: Bino klassik arman ibodatxonasi me'morchiligi va mahalliy g'isht arxitekturasi an'analarini uyg'unlashtiradi. Fasadlar ocher-sariq rangli shakldor g'ishtdan terilgan, portallar ravoqli taxchalar bilan bezatilgan.

Qo'ng'iroqxona va bezaklar: Asosiy kirish eshigi ustida cho'qqisida bronza xoch o'rnatilgan chodirsimon gumbazli ko'p qavatli qo'ng'iroqxona ko'tarilgan. Ichki zal o'ymakor mehrob, Bibi Maryam tasvirlari va an'anaviy arman xachkarlari bilan bezatilgan.

Ibodatxona qoshida g'isht devor bilan o'ralgan shinam soyali hovli barpo etilgan bo'lib, unda ruhoniy uyi va cherkov uyi ham joylashgan edi.

1939-yilda yopilishi va 1995-yilda qayta tiklanishi

Samarqand shahar kengashining 1939-yil 1-avgustdagi qarori bilan (ruhoniy hibsga olingandan so'ng) cherkov yopilib, bino qishloq xo'jaligi instituti yotoqxonasiga aylantirildi. Yarim asr davomida ichki bezaklar yo'qolib ketdi.

Ziyoratgohning qayta tiklanishi 1991-yilda Samarqand arman madaniyat markazi «Luys» («Chiroq») tashabbusi bilan boshlandi:

Diaspora iltimosnomasiga ko'ra va barcha armanlar katolikosi Vazgen I ko'magida shahar hokimiyati tarixiy binoni jamoaga topshirdi.

Restavratsiya ikki yildan ortiq davom etdi: qo'ng'iroqlar Voronejdan, billur qandillar Yerevandan keltirildi, devor rasmlarini esa rassomlar Pavel Arakelyan va Anatoliy Polyantsev ijro etdilar.

1995-yil 20-avgustda arxiyepiskop Nerses Pozapolyan tomonidan Armanistondan kelgan vakolatli davlat delegatsiyasi va Markaziy Osiyo mamlakatlaridan yuzlab mehmonlar ishtirokida cherkovning tarixiy muqaddaslanishi marosimi bo'lib o'tdi.

Bugungi kunda Surp Astvatsatsin cherkovi qoshida muntazam ravishda ibodatlar o'tkaziladi, arman tili, tarixi va madaniyati yakshanba maktabi faoliyat yuritadi, ibodatxona esa Samarqanddagi ko'p asrlik do'stlik va dinlararo totuvlik ramzi hisoblanadi.