Mirzo Ulug‘bek muzey majmuasi

Haqida

Muzeyning hozirgi binosi 2010-yilda Ulug‘bek rasadxonasining qazib ochilgan poydevori yonida qurilgan. Portali o‘rta asr madrasalarining kirish portallarini takrorlaydi, bino tarhi esa soat siferblatini eslatadi, shu bois muzey va rasadxona qoldiqlari yagona ansambl bo‘lib o‘qiladi.

Mirzo Ulug‘bek 1394-yilda tug‘ilgan, Amir Temurning nabirasi bo‘lgan va o‘n besh yoshida poytaxti Samarqand bo‘lgan Movarounnahrni boshqarishga olgan — qirq yil hukmronlik qilgan. 1420-yilda u madrasa qurdirib, davrning eng yaxshi olimlarini — Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ali Qushchini to‘plagan. Hisoblar yulduzlarning e’lon qilingan koordinatalari bilan kuzatilgan o‘rni orasida farq borligini ko‘rsatgan va Ulug‘bek o‘z rasadxonasini qurishga qaror qilgan.

Joy shahardan sharqdagi Ko‘hak balandligida tanlangan. Rekonstruksiyalarga ko‘ra bino silindr shaklida, ko‘ndalangi 48 metrga yaqin, balandligi 30 metr bo‘lgan. Asosiy asbob — kengligi ikki, chuqurligi o‘n bir metrli xandaqda meridian bo‘ylab aniq o‘rnatilgan ulkan kvadrant. Yer usti qismi saqlanmagan; yer osti qismi butun, uning ustiga 1914-yilda himoya yopmasi qurilgan. Yoylar pishiq g‘ishtdan terilib, marmar bilan qoplangan, gradus belgilari har 72 santimetrda, yoylar bo‘ylab o‘yiqlarda esa gradusni daqiqa va soniyaga bo‘lish uchun mis chizg‘ichlar turgan.

Rasadxonaning boshqa asboblari — armillyar sferalar, yoritqichlarning azimuti va balandligini aniqlash uskunalari — yetib kelmagan; Ulug‘bek globusi Buyuk Britaniyadagi xususiy to‘plamda saqlanadi. Muzeyda M. S. Bulatov va V. A. Nilsen loyihalari bo‘yicha rasadxona maketlari, tiklangan asboblar va Muhammad Zamon ibn Xo‘ja Sharafiddin Hasan ishlagan XVII asr astrolyabiyasi ko‘rsatilgan.

Samarqand maktabining asosiy natijasi — ko‘p yillik kuzatuvlar asosida tuzilgan 1018 yulduz katalogi bilan «Ulug‘bek ziji». Uni Yevropada birinchi bo‘lib 1648-yilda Oksfordda Jon Grivs nashr etgan, 1690-yilda esa Yan Geveliy o‘zining «Prodromus Astronomiae» asarida Ptolemey, Tixo Brage va boshqalar kataloglari yoniga qo‘ygan — gravyurada Ulug‘bek besh buyuk astronom bilan bir stolda o‘tiradi.