Varaxsha qal'asi (mil. avv. V–VI asrlar)

Varaxsha Buxorodan g‘arbda taxminan yarim soatlik yo‘lda joylashgan va eramizdan avvalgi IV asrdan eramizning XI asrigacha bo‘lgan davrga oid. Bu yerda arab istilosigacha shu yerlarni boshqargan Buxorxudotlar sulolasining qarorgohi bo‘lgan.

Yodgorlik maydoni yuz gektarcha. Bu Buxoro bilan Xorazm oralig‘idagi yo‘ldagi yirik savdo markazi, eng muhim g‘arbiy harbiy qorovulxona va shu bilan birga Buxoro vohasining madaniy hamda siyosiy markazi bo‘lgan. Arablarga qarshi kurashda Varaxsha sezilarli rol o‘ynagan — mahalliy aholi uning devorlari ichida bir necha jang qabul qilgan.

Manzilgoh Buxoroning o‘zidan avvalroq asos solingan va kattaligi bo‘yicha undan qolishmagan. Ayrim manbalarda uni Rajfandun deb atashadi. Bu yerda Buxorxudot qurdirgan ajoyib saroy turgan; keyinchalik u bir necha bor vayron qilinib, qayta tiklangan. Qazishmalar saroy dastlab V asrda qurilganini va IX asrgacha turganini ko‘rsatgan. Bu qatorasiga joylashgan uchta katta zalli bino bo‘lgan — ularni shartli ravishda Sharqiy, Qizil va G‘arbiy deb atashadi. Devorlar naqshlangan: masalan, Qizil zalda afsonaviy hayvonlar va yirtqichlarga ov manzaralari tasvirlangan.

Bu yerdagi hayot XI asrda sug‘orish tizimlarida suv yetishmasligi tufayli to‘xtagan.

Qum uyumlari ostidan arxeologlar bir necha ming ganch bezak parchasini topgan — ohaktoshni kuydirish orqali olinadigan, gipsga o‘xshash oq bog‘lovchi materialdagi o‘ymakorlik. To‘plam o‘ymakorlik texnikasi haqida ham, panolar syujetlari haqida ham aniq tasavvur beradi: geometrik shakllar, gul rozetkalari, bir-birining ustiga qo‘yilgan tangachalar va marvaridsimon doirachalar — o‘sha «sosoniy marvaridlari». Bugun bu topilmalar mamlakat muzeylarida saqlanadi.