"Ulug'bek" va "Abdulazizxon" madrasalari ansambli (1417-yil, 1652-yil)

Amir Temurning nabirasi Ulug‘bek ma’rifatparvar hukmdor bo‘lib, davlat bo‘ylab ilm-fanga sarmoya kiritgan. Samarqanddagi Registondagi mashhur madrasa va G‘ijduvondagi madrasadan tashqari, u shunday maktabni Markaziy Osiyoning konservativ, qattiqqo‘l musulmon poytaxti Buxoroda ham qurgan — shaharni ma’rifat markaziga aylantirishga umid qilib. Umid qisman oqladi: Buxorodagi Ulug‘bek madrasasi keyinchalik boshqa shaharlarda shunday maktablar qurishda uzoq vaqt namuna bo‘lib xizmat qildi.

1417-yilgi binoni o‘z davrining eng yaxshi me’morlari — Ismoil Isfahoniy va Najmiddin Buxoriy qurgan. U muvozanatli va uyg‘un: bezakdagi soddalik bilan birga qat’iy ulug‘vorlik, to‘rtburchak korpus, bosh peshtoqda baland darvoza, an’anaviy ichki hovli. G‘ayrioddiy tafsilot ham bor: kirish yo‘lagi odatdagidek hovliga emas, ikkiga ajralib — masjid va darsxonaga olib boradi.

Eshiklarda Qur’ondan olingan, Ulug‘bekning o‘z shiori deyish mumkin bo‘lgan ibora o‘yilgan: ilm izlash har bir musulmon erkak va ayolning burchidir. Yonida boshqa bitik: kitob hikmatidan xabardor kishilar davrasi uzra har kuni ilohiy barakalar eshigi ochiq bo‘lsin.

Ulug‘bek astronom sifatida shuhrat qozongan va madrasa naqshlarida astral motivlar ustunlik qiladi — bu uning dunyoqarashi, devorlarga chiqarilgani. Bezakning bir qismi turli usullarda bajarilgan: bino bir necha marta ta’mirlangan.

Bu yerda sakson nafargacha talaba o‘qigan; astronomiya, matematika, arab tili va diniy fanlar o‘qitilgan, bitiruvchilar orasida taniqli mutafakkir va shoirlar bo‘lgan. Bugun madrasada Buxoro yodgorliklarini ta’mirlash tarixi muzeyi ishlaydi.