Buxoroning savdo gumbazlari (Taqi) (1569–1570-yy.)

XVI asrda Markaziy Osiyoda Shayboniylar hokimiyatga kelib, Buxoroni poytaxt qilgan. Shahar tez o‘sib, qurila boshlagan va uning Buyuk ipak yo‘lidagi mavqei ramzi yopiq bozorlar gumbazlari bo‘lgan. Bunday gumbaz — «toqi» — ikki-uch gavjum ko‘cha kesishmasiga qurilgan: u odam oqimini yo‘naltirgan, bosh yo‘lni bo‘shatgan va savdoni tashkil qilgan. Markaziy makon atrofida do‘konlar va ustaxonalar joylashgan. Bizning kunlarimizgacha to‘rttasi yetib kelgan.

**Toqi Sarrofon** Registonni rabot — o‘rta asr shahar chekkasi bilan bog‘lagan ko‘chalar kesishmasida turadi. Nomi sarroflardan — pul almashtiruvchilardan; odatda ular chet el valyutasini almashtirgan hindlar bo‘lgan, shu bois bu qadimgi sharq valyuta birjalaridan biri bo‘lgan. Asosiy gumbaz to‘rtta yirik ravoqqa tayanadi, ular ostidagi gumbazchalar buxoroning «charzamin» usulida terilgan. Endi bu yerda sarroflar yo‘q, ammo gilamlar, zarhal tikilgan do‘ppilar, osma taqinchoqlar, bezakli jabduqlar, marjonlar va idishlar bor.

**Toqi Telpakfurushon** — olti qirrali majmua, markazi kichik teshiklar o‘yilgan sferik gumbaz bilan qoplangan, atrofida qo‘shimcha binolar gumbazlari. Avval bu yerda kitob sotilgan va bozor Kitobfurushon — kitobfurushlar gumbazi deb atalgan. Keyinroq bosh kiyimlarga o‘tilgan: ro‘molcha, munchoq bilan tikilgan do‘ppi, mo‘ynali telpak, murakkab o‘ralgan salla — hozirgi nom shundan.

Telpakfurushondan shimolda **Abdullaxon timi** (1577) turadi. Uning o‘ziga xosligi — yoritish: yorug‘lik gumbazlardagi kichik teshik va derazalardan ichkariga quyiladi, ichkarida esa ob-havodan qat’i nazar doim salqin. Bu yerda asrlar davomida mato va gilam sotilgan, o‘sha an’anaga ko‘ra bugun ham haqiqiy qo‘lda to‘qilgan sharq gilamini olish mumkin.

**Toqi Zargaron**, zargarlar gumbazi, to‘rttasining eng shimoliysi va eng kattasi. 1569–1570-yillarda qurilgan va Buxoro poytaxt maqomini olganidan keyingi birinchi savdo gumbazi bo‘lgan; Poyi Kalon majmuasi yonida turadi. Uni gumbazining cho‘zinchoq shakli va bo‘rtib chiqqan vertikal qovurg‘alaridan taniladi. Uning ostida an’anaviy taqinchoqlar yasalib sotilgan o‘ttiz oltita ustaxona va do‘kon bo‘lgan.