Somoniylar maqbarasi (IX–X asrlar chegarasi)

Maqbara Somoniylar bog‘ida, Registondan uncha uzoq bo‘lmagan qadimgi qabriston o‘rnida turadi va Buxoroning eng qadimgi yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Uni odatda X asr oxiriga oid deb bilishadi va 875-yildan 999-yilgacha hukm surgan sulola asoschisi Ismoil Somoniy bilan bog‘lashadi. Uni otasi Ahmad ibn Asad uchun qurgani haqida ma’lumotlar bor, ammo keyinchalik maqbara oilaviy qabristonga aylangan: bu yerda Ismoilning o‘zi va, kiraverishdagi bitiklarga ishonsak, nabirasi ham dafn etilgan.

Bu butun Markaziy Osiyodagi islom me’morchiligining eng qadimgi yodgorligi — va ayni paytda yopiq konstruksiyali bino, bu islomda ma’qullanmagan. Islom tarixidagi bunday turdagi birinchi va oxirgi maqbara. Bezagida zardushtiylik olov ibodatxonalari an’analari o‘qiladi, yonida esa keyinchalik Markaziy Osiyo uslubining klassikasiga aylangan usullar.

U asosan pishiq g‘ishtdan, to‘rtburchak rejada qurilgan. To‘rt burchakda deyarli bezaksiz ustunlar turadi, ularga har tomondan o‘nta ravoqli arkada tayanadi. Tom burchaklarida kichik gumbazlar, ustunlarga nisbatan bir oz markazga surilgan, o‘rtada asosiy gumbaz.

Devorlar naqshli terim bilan qo‘yilgan: g‘ishtlarning gorizontal va vertikal ustunchalari almashinadi va shu sababli bino kunning turli vaqtida turlicha ko‘rinadi — relyef yorug‘likni turli burchakda tutadi. Friz bo‘ylab g‘isht halqalari zanjir bo‘lib tizilgan va islomgacha bo‘lgan Markaziy Osiyo saroylarida ganch suvoqqa o‘yilgan sosoniy marvaridlarini — teshilgan munchoqlarni juda eslatadi. Ba’zi joylarda terim to‘qima shaklida bajarilgan — bunda ustalarning mahorati ayniqsa ko‘rinadi.

Maqbara arab istilolaridan keyingi yangi davr belgisi: qadimgi mahalliy an’analar yo‘qolmagan, pishiq g‘ishtdan qurish texnikasi esa ilg‘or bo‘lib chiqqan. Buxoroga borsangiz, binoga kunning turli vaqtida qarang — u haqiqatan ham har safar boshqacha.