"Paykent" qadimiy shahri «Osiyo qit'asining Pompeyasi» (mil. avv. IV asr - mil. XII asr)

Poykand yodgorligi Buxorodan oltmish kilometr janubi-g‘arbda, Zarafshonning quyi oqimida joylashgan va eramizdan avvalgi IV asrdan eramizning XII asrigacha bo‘lgan davrga oid.

U taxminan eramizdan avvalgi IV–II asrlarda tarqoq qishloqlar sifatida paydo bo‘lgan, ulardan asta-sekin qal’a va mudofaa inshootlariga ega shahar shakllangan. U yigirma gektarni egallagan. Markazda hukmdor saroyi va ma’muriy binolari bo‘lgan to‘rtburchak ark turgan, unga turar-joy mahallalari — shahriston tutashgan, butun shaharni qal’a devorlari o‘rab olgan. Shimolroqda zardushtiylik dafn inshootlari bo‘lgan qabriston joylashgan.

Poykand So‘g‘dning g‘arbidagi chegara harbiy nuqtasi va savdo markazi, Buyuk ipak yo‘lining muhim nuqtalaridan biri bo‘lgan: u orqali Baqtriya, Hindiston va Naxshab — hozirgi Qarshi Xorazm hamda shimoliy shaharlar bilan bog‘langan. Gullab-yashnashi VI–VIII asrlarga to‘g‘ri kelgan. Shaharni savdogarlar respublikasi deb atashadi: bu yerda yashagan savdogarlar nafaqat tranzitdan, balki o‘z keramikasi va bronzasini eksport qilishdan ham boyigan.

VIII asrda arablar kelishi bilan Poykand sezilarli islom diniy markaziga aylangan — bu yerda yirik masjid va minora qoldiqlari topilgan. Har qanday savdo shahridagi kabi, bu yerda savdogarlar uchun xonalar va yuk hayvonlari uchun katta o‘ralgan maydonchalari bo‘lgan VIII–XII asrlarga oid bir necha karvonsaroy turgan.

Hayot XII asrda, Zarafshon o‘zanini o‘zgartirganda uzilgan: suv shaharga yetib kelmay qolgan va aholi ketgan. Qizilqum qumlari asta-sekin Poykandni qoplagan — va shu bilan uni saqlab qolgan. 1980-yillarda arxeologlar yodgorlikni deyarli konservatsiyalangan holda topgan.

2003-yilda xarobalar yonida «Poykand yodgorligi tarixi» muzeyi ochilgan: idishlar, keramika, taqinchoqlar, xitoy va yapon chinnisi, II–XI asrlar tangalari.