Magoki-Attori masjidi (XII–XVI asrlar)

Mag‘oki Attori — «chuqurdagi masjid» — qo‘riqlanadigan Buxoroning qoq markazida turadi va ildizlari islomgacha bo‘lgan davrga borib taqaladi. Eramiz boshida bu yerda olov ibodatxonasi bo‘lgan, atrofida esa Oy bozori gurkirab turgan: ziravor va dorivor damlamalar sotilgan, Navro‘zda esa zardushtiylik hosildorlik ma’budlarining tasvirlari sotilgan. Mintaqada islom qaror topgach, buzilgan otashparastlar ibodatxonasi o‘rnida masjid qurilgan.

XX asr qazishmalari birinchi masjid bu yerda IX asrda paydo bo‘lganini ko‘rsatgan: yopmalar to‘rt ko‘taruvchi qatlamga tayangan, devorlar poydevori va X asr o‘yma ganch bezagi qoldiqlari saqlangan. X asr oxiridagi yong‘in masjidni yo‘q qilgan, XII asrda o‘sha reja bo‘yicha yangisi qurilgan, u XV asrda vayron bo‘lgan — ammo undan noyob monoxrom bezakli ajoyib janubiy peshtoq omon qolgan. Madaniy qatlam binodan tezroq o‘sgan, shu bois peshtoq bugun ko‘cha sathidan pastda qoladi: «chuqurdagi masjid» nomi shundan.

Dastlab bu o‘n ikki gumbaz bilan yopilgan olti ustunli masjid bo‘lgan. Bosh kirish uzun tomonda joylashgan va o‘qdan sezilarli siljigan; uni peshtoq va ikki o‘yma tosh ustunga tayangan ravoq ajratib turgan. Asosiy bezak materiali — o‘yma silliqlangan g‘isht, undan jingalak, spiral va meandrlar terilgan. Ustalar bu yerda kapalak-g‘ishtlar, terrakota bo‘laklaridan mozaika va sirlangan qo‘shimchalarni birlashtirgan; kichik vertikal panolarda diagonal bo‘ylab arab bitiklari va relefli girih — geometrik naqsh joylashgan.

Sharqiy peshtoqdagi bitiklar masjid qayta tiklanishini XVI asrga bog‘laydi. Bugun ikkala peshtoq ham — alebastr o‘ymakorligi, sirlangan majolika, silliqlangan g‘isht terimi va o‘yma terrakota bilan — XII asr me’moriy bezagi namunasi va Buxoroda mo‘g‘ullargacha bo‘lgan davrdan qolgan eng yaxshi ish hisoblanadi.