"Labi Hovuz" ansambli (XVI–XVII asrlar)

Labi Hovuz — eski Buxoroning eng jonli joyi: bu yerga tut daraxtlari ostida suv bo‘yida o‘tirish va hech qayerga shoshilmaslik uchun kelishadi. Maydon shahristonning — shahar devorlari ichida, ammo arkdan tashqarida bo‘lgan qismning — janubi-sharqida, markaziy savdo ko‘chasi yonida joylashgan.

Majmua XVI–XVII asrlarda katta sun’iy hovuz atrofida shakllangan: uzunligi qirq ikki metr, eni o‘ttiz olti, chuqurligi besh metr. Atrofda Nodir Devonbegi xonaqohi va madrasasi (1622-yil), bir chetda Ko‘kaldosh madrasasi (1568) turadi. Nomning o‘zi so‘zma-so‘z tarjima qilinadi: «hovuz labi». Tosh zinalar bo‘ylab bu yerga saqqolar tushib, shaharga suv olishgan. Sovet davrida Buxoro hovuzlari kasallik tarqatuvchi manba sifatida ommaviy quritilgan — bu saqlanib qolgan sanoqlilardan biri.

U vazir Nodir Devonbegi tufayli paydo bo‘lgan: u o‘ylagan manzarani yakunlash uchun Ko‘kaldosh madrasasi, xonaqoh va o‘z madrasasi orasida hovuz qazishni buyurgan. Bu bilan bog‘liq mashhur voqea bor. Bo‘lajak hovuz o‘rnida keksa yahudiy beva ayolning uyi turgan va u sotishdan bosh tortgan. Vazir ayolni amir huzuriga olib borgan, ammo Imomqulixon masalani muftiylar hay’atiga topshirgan va huquqshunoslar hovlini zo‘rlik bilan tortib olish mumkin emas, deb hal qilishgan: yahudiylarning huquqi musulmonlarnikidek. Shunda vazir bo‘lajak hovuz uchun ariqni to‘g‘ridan-to‘g‘ri uy devorlari ostidan o‘tkazgan va suv poydevorni yemira boshlagan. Beva ayol o‘zi kelgan — ammo pul olmagan, buning o‘rniga yer uchastkasi va sinagoga qurishga ruxsat so‘ragan. Devonbegi rozi bo‘lib, unga bugun ham yahudiy deb ataladigan mahalladan yer bergan. Shunday qilib katta hovuz va Buxorodagi birinchi sinagoga paydo bo‘lgan. Hovuzning norasmiy nomi saqlanib qolgan: «Hovuzi Bazur» — majburlab qurilgan.

O‘rta asrlarda maydon savdo maydoni bo‘lgan: yonida bosh savdo ko‘chasi, Buxoro esa zich qurilgan va unda ochiq maydonlar kam. Bugun savdo o‘rnini choyxonalar egallagan, ammo vazifa o‘zgarmagan — bu yerda uchrashishadi.