"Ko'kaldosh" madrasasi (1568–1569-yillar)

Ko‘kaldosh madrasasi Labi Hovuz yaqinida turadi va Buxorodagi eng yirik, butun Markaziy Osiyodagi eng yiriklaridan biri bo‘lib qolmoqda. U 1568–1569-yillarda, Abdullaxon II davrida, buxorolik amaldor Qulbobo mablag‘iga qurilgan. U bir necha xon davrida xizmat qilgan va hammasi bilan yaxshi munosabatni saqlay olgan, shuning uchun ko‘kaldosh — «emikdosh» degan, saroydagi eng yuqori mansablardan birini olgan. Madrasa ham shu unvon bilan atalgan.

Uni ko‘pincha Labi Hovuz majmuasining bir qismi deb hisoblashadi, ammo bu noto‘g‘ri: qazishmalar bino mustaqil ekanini va Devonbegi qurilishlariga aloqasi yo‘qligini ko‘rsatgan.

Me’moriy jihatdan u o‘z davri uchun g‘ayrioddiy bo‘lgan. O‘sha yillardagi deyarli barcha madrasalar bir sxema bo‘yicha qurilgan: yopiq hovli, tantanali kirish va atrofda ko‘r devorlar. Bu yerda ko‘r devorlar yo‘q — ularning o‘rnida ganch bilan bezatilgan tokchalar va balkonlar. Keng hovli atrofida ikki qavatda bir yuz oltmishta hujra bor.

Uni davrning eng yaxshi ustalari qurgan. Bezakli gumbazlar quyma ganch ravoqlardan ko‘plab kombinatsiyalarda terilgan, kirish darvozasidagi mozaika esa yelim va mixsiz yig‘ilgan; bosh kirishda geometriya ustun.

Binoga ko‘p zarar yetgan: old peshtoqni zilzila qattiq shikastlagan va uni oddiy temir qisqichlar bilan mahkamlashgan, Beklarbek davrida esa ikkinchi qavat ko‘k gumbazlari bilan g‘ishtga buzib olingan. Madrasa dastlabki qiyofasini ko‘pincha ta’mirni o‘z zimmasiga olgan ishqiboz ustalar sa’y-harakati bilan saqlab qolgan. XVIII asrda bino hatto karvonsaroy bo‘lib ham xizmat qilgan.

Shimoliy qismida bugun XX asrning yirik markaziy osiyolik yozuvchilaridan biri, shu yerda yashab ijod qilgan Sadriddin Ayniy xotira muzeyi joylashgan. Ekspozitsiyada uning shaxsiy buyumlari va qo‘lyozmalarining bir qismi bor.