"Xoji Zayniddin" majmuasi (XVI asr)

XVI asrga oid bu majmua Buxoroning qoq markazida, turar-joy mahallasi ichida yashiringan — va shundan alohida taassurot qoldiradi: hozirgina oddiy mahalla ko‘chasi edi, birdan gumbaz ostida naqshli xonaqoh.

Binoni masjid-xonaqoh deyishadi: markaziy gumbazli zal so‘fiylarga cholg‘u asboblari jo‘rligida kamerali kuylash bilan diniy marosimlar o‘tkazishga xizmat qilgan. Masjid va xonaqohning bunday birikuvi so‘nggi o‘rta asrlarda odatiy bo‘lgan va klassik islom bilan so‘fiylik an’anasining qo‘shilishini bildirgan.

Asosiy zal saxovat bilan bezatilgan. Pastda naqshli mozaika paneli, uning ustida ko‘k va zangori ranglar ustunlik qiluvchi o‘simlik bo‘yoqlari bilan ishlangan devoriy panolar; devorlarning yuqorisi, gumbaz va yelkanlar ham naqshlangan.

Bu yerdagi eng e’zozlanadigan narsa — masjidning g‘arbiy tokchasidagi Xo‘ja Zayniddin mazori. Bu qabrtosh bo‘lib, uning tepasida bir vaqtlar ikkita xoda turgan. Bezakning kamtarligi bejiz emas: qoidaga ko‘ra hatto hukmdorlar ham hashamatli maqbaralarga dafn etilmagan, peshtoqli kirish va g‘isht devorli hovlidagi oddiy mazor afzal ko‘rilgan. Hovli ichida sag‘ana — ravoqsimon sarkofag — yoki daxma, tosh bilan qoplangan to‘rtburchak supa qo‘yilgan. Maqbaralar asosan Temuriylar davrida qurilgan; Shayboniylar buni taqiqlagan va ular faqat XVII asr oxiri — XVIII asr boshida qaytgan.

Masjid yaqinida Buxoroning eng qadimgi hovuzi bor. Havza devorlari marmar bilan qoplangan, suvga tushadigan zinalar yonida esa naqsh va bitiklar bilan ishlangan, ochilgan ajdar og‘zi shaklidagi o‘yma marmar suv oqizgich turgan.

Xonaqoh darvesh so‘fiylar boshpanasi, so‘fiylar yig‘ilish joyi, mahalla masjidi va e’zozli shayx qabri bo‘lib ulgurgan. Bu yerdagi sokinlik hamon o‘sha — sayyohlar shu uchun asosiy marshrutdan burilishadi.