Kogondagi amir saroyi

Markaziy Osiyoning Rossiya imperiyasiga qo‘shilishi mahalliy me’morchilikni sezilarli o‘zgartirgan va Kogondagi amir Sayid Abdulahad saroyi yangi to‘lqinning dastlabki namunalaridan biri.

Kogonning o‘zi temiryo‘lchilar uchun Yangi Buxoro posyolkasi sifatida paydo bo‘lgan: u 1888-yilda, Buxorodan o‘n olti kilometr narida, Kaspiyorti temir yo‘li bekatlari va yo‘llariga xizmat ko‘rsatish uchun qurilgan. Vaqt o‘tib u elchixona shahriga ham aylangan — bu yerda imperiya va Buxoro amirligi o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarni boshqaruvchi muassasa joylashgan.

Saroy qurilishi 1895-yil 14-avgustda amir Ahadxon buyrug‘i bilan boshlangan. Eng yaxshi ustalar ishlagan, loyihani Benua chizgan, qurilishga muhandis Dubrovin rahbarlik qilgan; 1898-yilda tugatilgan.

Bino bu yerlar uchun butunlay yangi bo‘lib chiqqan: mavritan uslubi barokko va ampir bilan aralash, ko‘plab ustun, minora va gumbazlar. Natijada u Buxorodagi amir saroyidan ham dabdabaliroq bo‘lgan. Yevropa asosiga arab motivlari qo‘shilgan, devorlar esa gips bezaklarga to‘lib ketgan.

U nima uchun qurilgani aniq emas. Bir rivoyatga ko‘ra, amir saroyni o‘zi uchun buyurtma qilgan, ammo ish tugaganda kelib, norozi qolgan: amir Ahadxon uchun juda oddiy, musulmon Ahadxon uchun esa juda hashamatli. Boshqasiga ko‘ra, bino dastlabdanoq rus imperatorining ehtimoliy tashrifiga tayyorlangan.

Qanday bo‘lmasin, keyingi hukmdor amir Olimxon bu yerga Buxoroga keluvchi yuqori martabali mehmonlarni joylashtira boshlagan. Aslida bu amirlikdagi alohida shaxslar uchun birinchi mehmonxona bo‘lgan, ustiga-ustak yevropa uslubida.

Bugun bu yerda xona olib bo‘lmaydi: saroyda temiryo‘lchilar Madaniyat saroyi ishlaydi. Ammo Buxoro me’morchiligini o‘rganayotgan bo‘lsangiz, Kogonga borish arziydi — bu ikki an’ana bevosita uchrashgan noyob nuqta.