"Chor-Minor" madrasasi («To'rt minora», 1807-yil)

Chor Minor — «to‘rt minora» — Buxoroning shimoli-sharqida, turar-joy mahallasi hovlilari orasida turadi va uni birinchi urinishda hamma ham topolmaydi. Bino kichik, ammo silueti benuqson: nozik, ixcham va shu bilan birga salobatli.

U 1807-yilda ot va gilam savdosi bilan shug‘ullangan boy turkman savdogari Xalifa Niyozqulbek buyurtmasi bilan qurilgan. Manbalarga ko‘ra, g‘oya Hindistonga safar va Toj-Mahal bilan tanishuvdan keyin paydo bo‘lgan. Savdogar me’mor va munajjimlarni chaqirib, ikkita shart qo‘ygan. Birinchisi: madrasa Ipak yo‘lida turishi kerak, toki shu yo‘ldan yuruvchi turkmanlar unda albatta to‘xtasin. Ikkinchisi: me’morchilik dunyoning barcha tomonlari teng ekanini ko‘rsatishi kerak, xuddi odamlar teng bo‘lgani kabi — hammasi bu dunyoga bir xil keladi, bir yerda yuradi, bir havodan nafas oladi va bir osmon ostida yashaydi.

Ikkala shart ham bajarilgan. Kirish binosi — «chortoq» yoki darvozaxona — Somoniylar, Shayboniylar, Qoraxoniylar va Mang‘itlar bilan bog‘lanadigan to‘rtta minora-minoradan iborat. Har bir minoraning o‘z shakli va o‘z naqshi bor. Bezak to‘rt jahon diniga ishora qiladi, degan fikr ham bor: unda buddaviy ibodat g‘ildiraklari va nasroniy xochini ajratish mumkin. Minoralarni katta gumbaz birlashtiradi — yagona osmon va yagona Xudo.

Birinchi qavatni olti qirrali o‘tish dahlizi, ikkinchisini minoralar ichiga kiriladigan to‘rtburchak qorovulxona egallagan; o‘sha yerda qimmatli qo‘lyozmalar kutubxonasi ham bo‘lgan. Devor va gumbazni arab tilidagi diniy bitiklar bezagan, ularning bir qismi hozir ham ko‘rinadi. Yon tomonlarda talabalar hujralari turib, to‘rtburchak hovli hosil qilgan.

Majmua butunligicha saqlanmagan: kundalik namozlar uchun masjid bo‘lib xizmat qilgan kirish peshtoqining bir qismi va to‘rtta minora qolgan. Zal ustidagi gumbaz bu joyga so‘fiylar zikr o‘tkazadigan zikrxona maqomini bergan.