"Bolo-Hauz" majmuasi (1712 y.)

Har bir yirik sharq shahrida Registon — markaziy maydon bo‘lgan. Buxoroda ham u Ark qal’asi ro‘parasida bo‘lgan: masjidlar, saroylar, savdo rastalari, devonxona, kasalxona. Bularning barchasidan bizgacha, aslida, bitta majmua — Bolo Hovuz yetib kelgan.

Uni XVIII asrda amir Shohmurod tashabbusi bilan qura boshlashgan. Hukmdor xalqiga o‘zi ham oddiy odam ekanini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan va o‘zi juma namoziga borishni mo‘ljallagan ommaviy masjid qurishga kirishgan.

Nomi «bolalar hovuzi» deb tarjima qilinadi. Markaziy Osiyoda suv bilan doim qiyin bo‘lgan, shu bois hovuzlar — sun’iy suv havzalari qazilgan, saqqolar esa suvni charm meshlarda mahalla va bozorlarga tarqatgan, albatta, haq evaziga. Bolo Hovuz XX asrgacha shunday manba bo‘lib qolgan, keyin sovet hokimiyati uni quritgan: turg‘un suv kasallik tarqatgan, aholi esa odat bo‘yicha undan olishda davom etgan.

Masjid hukmdorning namozi uchun qurilgan va ko‘rinishi ham shunga yarasha. Uning bosh bezagi — shiftni ko‘taruvchi yigirmata yog‘och ustun; o‘ymakorlik ularning butun uzunligi bo‘ylab ketadi. Xalq orasida Bolo Hovuzni «qirq ustunli masjid» deyishadi: bu yerda sanashni bilishadi, shunchaki yana yigirmata ustun hovuz suvida aks etgan. Bino uch asrdan oshgan, ammo masjid ishlaydi va bu yerga har kuni namozga kelishadi.

Yonida masjiddan sal keyin qurilgan minora turadi — kichkina, ammo chiroyli. U bilan alohida voqea bog‘liq: uzoq vaqt u sezilarli qiyshaygan holda turgan va qiyshayishda davom etgan, shu sababli uni Piza minorasiga qiyoslashgan. So‘nggi ta’mirda poydevor mustahkamlangan va endi minora tik turadi.